ColumnMartin Sommer

Burgers willen helemaal niet leven in een veiligheidsutopie

Beeld de Volkskrant

De unknown unknowns van Stientje van Veldhoven.

Ik mocht aanschuiven bij een tafel vol ambassadeurs van EU-landen. Ze wilden maar één ding weten: wat is er in hemelsnaam met Nederland aan de hand. Het land dat het best marcheert van Europa leek wel in een soort lemmingenmodus verzeild geraakt. Stikstof en pfas waren de sleutelwoorden. Er gingen grappen rond over nieuwe verkeersborden met 100 kilometer als minimumsnelheid, en over het gif in de grond dat bij Hazeldonk plotseling ophoudt.

Vooral de pfas-crisis wekte verbazing. Omdat er Europese richtlijnen aan te pas komen, kon men zich bij het stikstofverhaal nog iets voorstellen. Maar het pfas-besluit dat het complete grondverzet, de wegenbouw en de baggerindustrie stillegde, kwam als een nationale donderslag bij heldere hemel. De betrokken minister, toen nog staatssecretaris, Stientje van Veldhoven (D66), is er tot dusverre genadig vanaf gekomen.

Stientje van VeldhovenBeeld ANP

Het is een verhaal met veel onbekenden, dat begint bij de fabriek Chemours in Dordrecht. Daar worden tefal-achtige producten gemaakt. Op zeker moment kregen de omwonenden het advies de groenten uit hun moestuin niet meer te eten. Een grote zaak werd het nog niet, ook omdat raadselachtig was wat pfas nu eigenlijk betekende. Dat is nog steeds zo. Pfas is een verzamelnaam voor duizenden chemische verbindingen, waarvan er nog maar een paar goed bekend zijn. Die onduidelijkheid gaat al snel een sleutelrol spelen. Gemeenten gingen landelijke richtlijnen vragen, ook in verband met aansprakelijkheid als er gif in de grond zou zitten. Je weet maar nooit, immers.

Op 8 juli stuurt Stientje van Veldhoven een brief naar de Kamer met een zogenoemd ‘tijdelijk handelingskader’. Opnieuw onduidelijkheid. Hoeveel van dat spul is aanvaardbaar? Van Veldhoven schreef dat de ‘bepalingsgrens’ de ondergrens is van wat nog kan worden gemeten. Die is voor pfas 0,1 microgram, dus een miljoenste gram, per kilo grond. Later zei Van Veldhoven in Buitenhof dat ze dat getal nooit als norm had bedoeld, maar in de brief stond toch echt dat ‘de bepalingsgrens feitelijk als toepassingsnorm geldt’.

Afgelopen woensdag was er een hoorzitting in de Kamer met bouwers en baggeraars. Grote mannen met grote handen. Zij vertelden hoe ze van vakantie terugkwamen en er ineens levensbedreigend spul in de grond bleek te zitten. Ze hadden nog nooit van pfas gehoord. Ze zeiden dat die 0,1 microgram een jaar geleden niet eens kon worden gemeten. Er mocht geen kruiwagen grond meer worden verplaatst. De bouw lag al stil vanwege de stikstofcrisis, daar kwam dit nog bij.

Hoe kan zoiets gebeuren? Zo’n staatssecretaris kan ook niet alles weten. De experts zijn het oneens, zoals tijdens de hoorzitting duidelijk werd. Een toxicoloog zei dat pfas beslist terug naar nul moet, en vergeleek het met DDT. Dat mag je een krachtig beeld noemen. Maar de vertegenwoordiger van Expertisecentrum PFAS, dat al enkele jaren met dit bijltje hakt, waarschuwde voor overhaaste besluiten en onwerkbaar strenge normen. Wat ik erover kon vinden, is dat de blootstelling aan pfas via de bodem niet meer dan een paar procent is van de hoeveelheid die we dagelijks via eten en drinken binnenkrijgen.

Ed van ThijnBeeld Joost van den Broek

Stientje van Veldhoven moet zich hebben gevoeld als Donald Rumsfeld met zijn unknown unknowns. Je hebt geen idee, maar je wilt geen risico nemen. Dan volgt onherroepelijk wat Ed. van Thijn ooit besturen op de tast noemde. De afweging wordt een politieke, niet een inhoudelijke. De bewindsvrouw wil overkomen als stevig, gedecideerd, iemand die de zaak onder controle heeft. Het departement wil de minister uit de wind houden. Daar zit een portie angst voor burgerij en media bij. Die laatste zijn zich na de zomer inderdaad gaan roeren over de nare eigenschappen van pfas, maar dat was pas nadat Van Veldhoven met haar brief het hele raderwerk tot stilstand had gebracht.

Bestuurders denken vaak dat burgers willen leven in een veiligheidsutopie. Maar dat is helemaal niet zo, zij maken bredere afwegingen dan bijvoorbeeld toxicologen. Als je gewone mensen vraagt of ze honderd procent schone grond willen, zeggen ze uiteraard ja. Als je vraagt of daarvoor de hele bouw moet worden opgeschort, wijzen ze naar hun voorhoofd. Bevolkingsonderzoek wijst uit dat angst voor milieurampen voor het overgrote deel van de bevolking bij lange na niet de grootste zorg is. Ja, voor de bovenste 20 procent, laten we zeggen de potentiële kiezers van Stientje van Veldhoven.

Donald RumsfeldBeeld Reuters

Dat sprake was van een paniekpolitieke afweging, bleek ook na de demonstratie van de bouwers op het Malieveld van 30 oktober. Een paar weken nadien kon de veilige pfas-norm ineens achtmaal omhoog, van 0,1 naar 0,8 microgram per kilo grond. Ook die 0,8 had nog altijd niets te maken met een weging van gezondheidsrisico’s. Het is de gemiddelde aanwezigheid van pfas in de grond in Nederland, en de versoepeling had uitsluitend tot doel om het grondverzet en de bouw weer aan de gang te helpen.

Dat laatste is gebeurd, met aanzienlijke politieke schade. Ten tijde van de Tsjernobyl-ramp in 1986 was er een Franse minister die op televisie verzekerde dat de radioactieve wolk precies bij de Franse grens tot stilstand was gekomen. Niemand die het geloofde natuurlijk. Wij hebben nu ervaring met het omgekeerde. Een nationale gifcrisis die precies tot Wuustwezel reikte, en daarna weer verdampte. Driemaal raden wat dit oplevert voor het vertrouwen in de politiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden