Opinie Extinction Rebellion

Burgerlijke ongehoorzaamheid als lakmoesproef voor de rechtstaat

Maandag 7 oktober: Actievoerders van Extinction Rebellion bezetten de Stadhouderskade voor het Rijkmuseum. Beeld Guus Dubbelman

Cabaretier-Filosoof Tim Fransen voegde zich afgelopen maandag bij de actie van Extinction Rebellion. Daarmee overtrad hij de wet, maar zijn burgerlijke ongehoorzaamheid, betoogt hij, is gelegitimeerd omdat het gebeurt uit naam van het publieke belang.

Maandagochtend om vijf uur deed ik iets dat geheel tegen mijn natuur ingaat. Of eigenlijk twee dingen. Ten eerste: voor tien uur ’s ochtends opstaan. Ten tweede: samen met een paar honderd andere bezorgde burgers een illegale blokkade vormen op de Stadhouderskade.

Toen ik in een verduisterd en verder uitgestorven Amsterdam kwam aanfietsen, wemelde het al van de politiebusjes. Mijn hart bonsde in mijn keel en mijn eerste neiging was om meteen weer om te draaien. Ik was nog nooit in een situatie geweest waarin ik tegenover de sterke arm der wet had gestaan – laat staan in een situatie waarin ik moedwillig arrestatie riskeerde. Ik putte enige moed uit de roemrijke traditie die burgerlijke ongehoorzaamheid heeft: Mahatma Gandhi, Rosa Parks, Martin Luther King. Het was hoog tijd dat Tim Fransen aan dat rijtje zou worden toegevoegd. Toch was de voornaamste reden dat ik mijn angst overwon en doorzette met deze ongehoorzaamheid een principiële.

Dat zit zo. In een democratische rechtstaat hebben overheid en burgers een sociaal contract met elkaar gesloten. Wij burgers geven de overheid de macht om ons aan wetten te binden. In ruil daarvoor heeft de overheid de plicht ons te beschermen. In de woorden van filosoof Thomas Hobbes: ‘De autoriteit van de staat is gebaseerd op zijn toewijding en zijn vermogen om de veiligheid van zijn burgers te waarborgen.’ Met andere woorden: de bescherming van zijn burgers is de minimale taak van de staat; op dat principe berust de legitimiteit van zijn macht.

Als het gaat om klimaatverandering, komt de overheid haar kant van het sociale contract niet na. Dat is niet de mening van een stelletje radicale klimaatgekkies, dat is het officiële oordeel van de rechter. In de Urgenda-zaak oordeelde de rechter in 2015 dat de Nederlandse staat te weinig doet om de klimaatdoelen te halen, een vonnis dat het Haagse hof afgelopen maand nog eens heeft bekrachtigd. De uitspraak is helder: de Nederlandse staat komt zijn grondwettelijke zorgplicht niet na; hij is nalatig in het beschermen van zijn burgers tegen de gevolgen van gevaarlijke klimaatverandering.

De regering zegt het rechterlijke besluit te gaan uitvoeren, maar voegt nog altijd te weinig de daad bij het woord. De kans dat Nederland in 2020 zal voldoen aan de vereiste uitstootreductie van 25 procent, is nagenoeg uitgesloten. Nu komt het echter: wat gebeurt er als de overheid niet doet wat de rechter zegt? Vrij weinig. Want hoewel het mooie beelden zou opleveren, vertellen mijn juridische bronnen me dat het helaas geen optie is om de voltallige regering zes weken lang in parkjes en plantsoentjes afval te laten prikken.

Dit soort eigenaardige situaties maakt burgerlijke ongehoorzaamheid tot een legitiem, soms zelfs noodzakelijk middel. Jürgen Habermas, een van de vooraanstaandste hedendaagse filosofen, beschouwt burgerlijke ongehoorzaamheid dan ook als lakmoesproef voor een democratische rechtstaat; niet alleen om te zien of een samenleving in staat is burgerlijke ongehoorzaamheid te tolereren, maar ook of de samenleving begrijpt dat ze een belangrijke rol te spelen heeft.

Een belangrijke voorwaarde hierbij is dat het breken van de wet gebeurt uit naam van het publieke belang. Wat dat betreft heeft Extinction Rebellion de rechter en de wetenschap achter zich. Bovendien hanteert deze grassrootsbeweging strikte principes van geweldloosheid en respect. Ik stond maandag dan ook arm in arm, niet met relschoppers of mensen die genoegen scheppen in baldadigheid, maar met goedaardige, vredelievende mensen van alle leeftijden. Ook de politie werd liefdevol toegezongen: ‘Police, we love you, we stand here for your children.’ (Aan het rijm van de leuzen moest hier en daar nog worden gewerkt.)

Laat er geen misverstand over bestaan: (vreedzame) burgerlijke ongehoorzaamheid is een sterk middel. Het zoekt de grenzen van de rechtsstaat op, maar doet dat tegelijkertijd om de afspraken van die rechtsstaat te verdedigen. Een veelgehoord bezwaar is dat dit soort ontregelende acties behoorlijk irritant kan zijn voor onschuldige omstanders. We moeten echter niet vergeten dat het ook behoorlijk irritant en ontregelend zal zijn als – bijvoorbeeld – later deze eeuw eenderde van Nederland onder water zou komen te staan. Of als dat gebeurt in landen als India en Bangladesh, waar mensen al veel eerder met de (dodelijke) gevolgen te maken krijgen.

Niettemin is het mijn hoop dat Extinction Rebellion acties kiest die zo veel mogelijk de overheid dwarszitten, en zo min mogelijk gewone burgers. Zolang dat het geval is, geloof ik dat dit soort acties publieke steun verdienen, zowel actief als passief. Want deze ongehoorzame burgers staan er ook voor uw kinderen. Nu alleen nog op zoek naar een goed rijmwoord.

Tim Fransen is cabaretier, filosoof en schrijver.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden