Opinie Kennisdiplomatie

Brexit houdt de wetenschap echt niet tegen

Onderschat nooit de verbindende kracht van universiteiten, stelt de Leidse rector Carel Stolker. 

Afgestudeerde studenten in Cambridge. Beeld AP

Over anderhalve maand zou het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie moeten vertrekken. Tot groot verdriet van de Britse universiteiten en tot minstens zo groot verdriet van de achterblijvende universiteiten in de Unie.

De gevolgen van de Brexit zijn vooral voor de Britse universiteiten ingrijpend: minder studenten vanuit Europa, minder onderzoekers en docenten, verlies van toegang tot de onderzoeksfondsen in Brussel. En al heeft de Britse regering beloofd dat ze dat gemiste Europese geld ook wel van Londen kunnen krijgen, het stelt de Britse collega’s niet gerust. Zij willen niet alleen blijven samenwerken met universiteiten in Ierland en op het vasteland van Europa, ze willen ook met ze concurreren. Daar worden ze beter van, vinden ze.

Want om die twee gaat het in de wetenschap: samenwerking en competitie. Beide hebben de wetenschap eeuwenlang ver gebracht. En juist daarop is mijn hoop gevestigd. Want ook al lijkt het soms alsof de wereld in stukken uit elkaar valt, onderschat nooit de vitaliteit en verbindende kracht van universiteiten. In 1796, tijdens de toenmalige oorlog tussen de Franse Republiek en het Verenigd Koninkrijk, schreef Sir Joseph Banks, bioloog en president van de Royal Society, een beroemd geworden brief aan zijn Franse collega: ‘The science of two nations may be at peace, while their politics are at war.’

Waarom laten landen hun universiteiten en wetenschappers samenwerken als ze eigenlijk fikse ruzie hebben? In de eerste plaats omdat landen elkaar nodig hebben om wetenschappelijke vooruitgang te boeken. Een mooi voorbeeld is het onderzoek van de Sovjet-Unie en de VS op het gebied van ruimtevaart; onderzoek dat veel te groot en te duur is voor één land en waarvoor je elkaar dus nodig hebt. De grote vraagstukken waar landen op dit moment voor staan, zijn meer dan ooit gedeelde vraagstukken: klimaatverandering, migratie, infectieziekten, energie, vervuiling, cybersecurity. Samenwerking is welbegrepen eigenbelang.

Kennisdiplomatie

Onderzoek en onderwijs vormen ook een soft power in de vaak meer dan ingewikkelde betrekkingen tussen landen en tussen blokken van landen. Ook die soft power kun je als land inzetten. Science diplomacy noemen we dat, kennisdiplomatie. Universiteiten die een bijdrage leveren aan wetenschap en vrede tegelijk. Zo hebben Europa en Rusland een zeer gespannen relatie, terwijl ze in onderzoek en onderwijs goed samenwerken. Hetzelfde geldt voor de VS en Cuba. EU-commissaris voor wetenschappelijk onderzoek Carlos Moedas zei het zo: ‘Ik geloof dat kennisdiplomatie de fakkel is die ons kan helpen de weg te wijzen waar politiek en diplomatie hebben gefaald.’

En zo brengen onderwijs en onderzoek mensen wereldwijd bijeen, via wetenschappelijke congressen, tijdschriften, mails en sociale media. Ook studenten zijn steeds internationaler geworden. Kijk naar het Europese Erasmus-programma, dat het studenten zoveel gemakkelijker heeft gemaakt in een ander Europees land te gaan studeren. Al vele jaren ontmoeten Europese studenten hun medestudenten uit landen met andere culturen en talen. En uit de huwelijken die daar weer uit voortvloeiden, zo wordt gezegd, zijn wel een miljoen ‘Erasmus-baby’s’ geboren. Deze groeiende studentenmobiliteit speelt zich niet alleen af in Europa, maar wereldwijd. De verwachting is dat tegen 2025 zo’n 3- tot 5 miljoen studenten in een ander land studeren dan het thuisland.

Al die onderzoekers en studenten spannen een web over de planeet van mensen die met elkaar spreken, nadenken, schrijven, hele nachten doorhalen in studentenhuizen en gemeenschappelijke dromen hebben. Dromen om de grote vraagstukken van onze tijd op te lossen, om de wereld bij elkaar te houden en een beetje beter te maken. Een web waarlangs de kernwaarden van de wetenschap – vrijheid van denken, rationaliteit, transparantie en universaliteit – wereldwijd worden uitgedragen. Hoe lastig dat met sommige landen ook is.

Schadelijk?

Hoe schadelijk zal in dit licht de Brexit zijn? Ik voorspel dat universiteiten aan weerszijde van de Noordzee nieuwe vormen zullen vinden, die de samenwerking misschien juist versterken. Bijna alle universiteiten zijn met elkaar bezig, aan Britse en Europese kant. De universiteiten van Maastricht en York hebben zich onlangs aan elkaar verbonden, Oxford en Berlijn, Cambridge en München. Over enkele jaren zouden er zomaar gezamenlijke opleidingen, instituten en onderzoeksprogramma’s kunnen zijn tussen Britse en EU-universiteiten. Of Britse campussen op het vasteland van Europa, waar ze nauw gaan samenwerken met EU-universiteiten.

Kortom, de Brexit als versneller. De Franse president Macron heeft bij zijn aantreden zelfs het voorstel gedaan om een netwerk van Europese universiteiten op te richten. Dat zou moeten bijdragen aan een nieuwe generatie Europese burgers en leiden tot een beter internationaal concurrentievermogen van het hoger onderwijs in heel Europa.

Ook als je twijfels hebt bij ‘EU-universiteiten’, er komt nieuwe energie. Kijk wat er gebeurt langs een van de zwaarst bevochten grenzen binnen Europa: via de confederatie Eucor zetten de universiteiten van Basel, Freiburg, Haute-Alsace, Karlsruhe en Straatsburg gemeenschappelijke programma’s op voor onderwijs en onderzoek. Zij presenteren zich als ‘vijf universiteiten, drie landen, één campus’. Waar ooit miljoenen jonge mannen omkwamen, studeren nu jongen mensen met elkaar. Zo zullen de vitaliteit en de verbindende kracht van onderzoek en onderwijs en de dromen van jonge mensen ons blijven verbazen en inspireren. Ook na de Brexit.

Dit is de, licht ingekorte toespraak, van rector magnificus prof. mr. Carel Stolker, bij de 444ste verjaardag van de Universiteit Leiden, op 8 februari.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden