The Big Picture Arie Elshout

Brexit als geopolitieke retrobeweging

Het Britse vliegdekschip de HMS Queen Elizabeth. Groot-Brittannië zag eeuwenlang toe op de Europese machtsbalans. Zal de Brexit dat veranderen?

Arie Elshout en Rob Vreeken becommentariëren beurtelings het buitenlandse nieuws.

Geopolitiek is een wat ouderwetse term. Het gaat over staten, grenzen, grondgebied, expansie, invloedsferen, machtsevenwichten. Het woord ruikt naar de negentiende eeuw, naar vlootkwesties, de slag bij Sedan, het conflict van Fasjoda. Het ruikt naar de tijd dat sterke staten de ruimte innamen die zwakkere staten niet meer konden vullen.

Tegenwoordig vinden wij dat een rare manier van denken. We zijn gewend geraakt aan staten die vrijwillig soevereiniteit afstaan aan supranationale verbanden. Niet land maar waarden en mensenrechten staan centraal. Na twee wereldoorlogen hebben we onze bekomst van geopolitiek, het is iets van het verleden. Of vergissen we ons? Als we goed kijken gebeurt er van alles dat het gevoel oproept van een geopolitiek déjà vu.

Poetin annexeert grondgebied van een buurland, Trump wil de Amerikaanse natiestaat weer oppermachtig maken, de Britten verlaten de Europese Unie om de controle over de grenzen terug te krijgen, China breidt met nieuwe zijderoutes zijn invloed uit en Japan pronkt met zijn marine. Het draait weer om grond, staten, grenzen, invloedsferen en schepen.

Dit doet anachronistisch aan, toch lezen we steeds vaker in serieuze beschouwingen dat we met nationalistische leiders als Trump, Poetin, Xi en Erdogan hard op weg zijn naar een wereld die weer gedomineerd zal worden door een negentiende-eeuws aandoende rivaliteit tussen de grootmachten. Terug in de tijd.

Dat zou een flinke streep zijn door de rekening van Europa, waar menigeen juist wil opmarcheren naar een post-nationale en posthistorische toekomst. In Davos hield kanselier Merkel niet voor het eerst de laatste jaren een pleidooi voor het behoud van de multilaterale samenwerking. Maar de Europese politici weten heel goed dat de trend momenteel de andere kant op gaat en dat ze daarop moeten reageren.

EU-Buitenlandchef Mogherini wijst er voortdurend op: willen wij Europeanen ons in deze tijd staande houden tussen grote mogendheden met de omvang van een continent, dan moeten wij op defensiegebied de krachten bundelen, zeker nu de Navo onder Trump is veranderd van een zekerheid in een onzekerheid. Mogherini bedient zich hier van een onversneden geopolitieke redenering: massa doet ertoe. Het is dat verhaal van sterke en zwakke staten - de EU moet daar à contrecoeur in meegaan.

Tegen deze achtergrond is het interessant om de Brexit eens niet te bekijken door de ogen van de toneelrecensent, psycholoog of kermisliefhebber maar door de bril van de geopolitiek. De Britse eilanden liggen aan de rand van het Europese continent maar ondanks die perifere ligging zijn ze altijd een grote Europese speler geweest. Engeland zag toe op het behoud van de machtsbalans: Fransen, Duitsers of Russen mochten het vasteland niet domineren. Omwille van de balance of power waren de Engelsen betrokken bij veel Europese oorlogen, doorgaans aan de goede kant. Ze gingen voorop in de strijd tegen Napoleon, Hitler en Stalin. Ze garandeerden de veiligheid van het kleine maar strategisch belangrijke Nederland, dat zich verder ook sterk verwant voelde met de Engelse opvattingen over democratie en vrijhandel.

Valt Groot-Brittannië nu weg als balancer en beschermer? Londen zelf spreekt dat tegen met de mantra: wij gaan weg uit de EU maar niet uit Europa. Dat klopt. Ze blijven in de Navo, belangrijk vanwege Rusland. Maar de vormgeving van Europa geschiedt in de EU, en daar doen de Engelsen straks niet meer mee. Nederland kan hen niet meer gebruiken als tegenwicht voor de machtsdrang van het Duits-Franse koppel als dat nodig is.

Met de Brexit veroordelen de Engelsen zichzelf tot een Europese bijrol, wat indruist tegen eeuwen Britse geschiedenis. Een verlies voor hen en een verlies voor Europa, zeker als de retrobeweging in de wereldpolitiek doorzet en het rauwe recht van de sterkste de norm wordt, misschien zelfs onder EU-lidstaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden