Weblog

'Breng de natuur dichter bij de mens, daarin voelen wij ons het prettigst'

Als we nu niets doen dreigt er een onomkeerbare klimaatverandering met apocalyptische gevolgen, waarschuwde het VN-klimaatpanel deze week. Kan de mens zich wel wapenen tegen mondiale klimaatverandering, vraagt Mark van Vugt zich af.

Het VN-klimaatpanel waarschuwt in een rapport dat het klimaatprobleem bijdraagt aan toenemende onveiligheid.Beeld epa

Er moet nu dringend actie ondernomen worden! Dat is de belangrijkste boodschap van het IPCC, een internationaal panel van klimaatwetenschappers dat in opdracht van de Verenigde Naties een nieuw rapport schreef over klimaatverandering. De details zijn inmiddels bekend. Als we nu niets doen dreigt er een onomkeerbare klimaatverandering met apocalyptische gevolgen zoals een tekort aan drinkwater, overstromingen, voedselgebrek door droogtes, en een aanslag op de biodiversiteit. Zelfs de Amerikaanse regering onderkent het gevaar: 'Climate inaction could be catastrophic' aldus John Kerry, de Amerikaanse Minister van Buitenlandse zaken, als reactie op het rapport.

De vraag is of de mens zich kan wapenen tegen mondiale klimaatverandering. Daar ben ik eerlijk gezegd pessimistisch over. Uit de biologie weten we dat organismen zich aanpassen aan hun omgeving, maar dat is een heel langzaam proces. Als de omgeving ineens verandert dan is er kans dat een soort uitsterft. Dit noemen we een evolutionaire mismatch.

Uitgestorven dodo
Een schoolvoorbeeld is dat van de Dodo uit Mauritius die niet aangepast was aan een omgeving met natuurlijke vijanden en uitstierf toen Nederlanders daar in de 17e eeuw per schip arriveerden. Een ander geval is het lot van de prachtige gouden pad van Costa Rica die ruim twintig jaar geleden uitstierf. Deze pad leefde het grootste deel van het jaar onder de grond en kwam slechts enkele dagen per jaar naar boven om zich voort te planten en dan alleen op mistige dagen. Want vanwege een leven ondergronds had hij een tere huid die gevoelig was voor daglicht. Door ontbossingen in het gebied waren er bijna geen dagen met ochtendmist meer. De pad kwam dus niet meer naar boven en kon zich niet meer reproduceren. Exit Dodo, exit gouden pad.

De mens zelf is niet immuun voor mismatch. Vaak is de omgeving die we met elkaar hebben gecreëerd heel anders dan die waarin ons lichaam en ons brein is aangepast en het beste rendeert. Met schrijver, Ronald Giphart, schrijf ik een boekje om deze mismatches, en de gevolgen ervan, voor een breed publiek in kaart te brengen.

Neem de huidige obesitas en diabetes epidemie. Die is het gevolg van mismatch. Ons brein is gericht op het verorberen van calorierijk voedsel. In onze voorouderlijke omgeving - de Afrikaanse savanne -- was er namelijk vaak voedselschaarste en moest je zo veel mogelijk calorieën binnenkrijgen om te overleven. Bovendien moest je eerst calorieën verbruiken om calorieën binnen te krijgen - achter een buffel aanlopen voor een biefstukje. Maar in de moderne omgeving rijden we met de auto naar de AH of Jumbo waar grote stukken vlees, flinke zakken chips en veel kleurrijk snoepgoed op ons en onze kinderen ligt te wachten. Dus eten en kopen we te veel en zo ontstaan gezondheidsproblemen. Recent onderzoek bij apen laat zien dat een regelmatig dieet leidt tot een langere levensduur.

Lastige primitieve angsten
Of neem onze fobieën voor spinnen, slangen, hoogten, diepten en kleine ruimten. Op de savanne van onze voorouders zorgden dergelijke angsten ervoor dat we in leven bleven: Iemand zonder hoogtevrees zou wel eens uit een boom kunnen vallen of iemand zonder claustrofobie zou pardoes een grot binnenstappen om door een beer te worden aangevallen. Maar voor de moderne mens die graag in het vliegtuig zit of op een kantoor werkt zijn dergelijke primitieve angsten lastig en soms zelfs schadelijk.

Ook pornografie heeft alle kenmerken van een evolutionaire mismatch. De beelden op TV en op internet van mooie naakte lichamen en wellustige seks scènes worden door ons brein als echt waargenomen - op de savanne bestond er immers geen TV of internet. Ons brein - met name het mannenbrein -- reageert meteen en sterk op die prikkels. Door dit grote aanbod van toegankelijke seks prikkels is pornoverslaving een serieus maatschappelijk probleem geworden. Als porno de vervanging wordt van echte seks is er mismatch want dan 'vergeten' we om ons als soort voort te planten.

Terug naar het probleem van klimaatverandering. Hoe lossen we deze mismatch nu op? We kunnen Darwinistische natuurlijke selectie haar werk laten doen zodat ons lichaam en onze psychologie zich aanpassen aan een nieuwe wereld met meer tropische ziektes, overstromingen, en voedselschaarste. Maar dit proces kan heel lang duren en er zullen veel slachtoffers bij vallen.

Probleem oplossen
De alternatieve oplossing is om ons menselijke inventiviteit en creativiteit aan te wenden om iets aan het probleem te doen. We kunnen natuurlijk metershoge dijken om ons land bouwen om de kans op overstromingen te verkleinen. Of we kunnen genetisch gemodificeerd voedsel gaan eten dat tegen droogte bestand is. Maar we kunnen misschien ook iets doen ter voorkoming van klimaatproblemen. Een belangrijk obstakel daarbij is dat klimaatverandering mondiaal en langdurig is. Terwijl ons brein juist is aangepast om te reageren op acute, lokale milieuproblemen die met onze zintuigen voelbaar zijn.

Maar: ons huis ruikt fris, er komt water uit de kraan, en de bloemen en planten bloeien in onze tuin. 'So what is the problem?' denkt ons brein. De vraag is dus hoe we die mondiale problemen beter zichtbaar en voelbaar kunnen maken. Daar kunnen slimme marketeers vast wel wat meedoen. Voeg bijvoorbeeld een kleurtje toe aan het drinkwater als er vervuilde stoffen in zitten. Laat mensen met mondkapjes rondlopen als er meetbare luchtvervuiling is. Maar ook: breng de mooie natuur dichter bij de mens, in binnensteden, op schoolpleinen, en op kantoor. We zijn per slotte geëvolueerd in een natuurlijke omgeving - onze voorouders waren op een permanente kampeervakantie -- en daarin voelen wij ons in het algemeen het prettigst.

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'. Hij is op Twitter te volgen via @ProfMarkvugt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden