Beschouwinggedenken

Brave burgers Weimar steunden gruwelen in Buchenwald

Hoe kon antisemitisme uitmonden in de Holocaust? Een tentoonstelling in voormalig concentratiekamp Buchenwald in Duitsland laat zien hoe de lokale burgerij verweven was met het kamp. 

Bloemen bij de vanwege corona gesloten Gedenkplaats Buchenwald. Beeld Belga

Ook op de 75ste verjaardag van de Bevrijding blijft de grote vraag: hoe kon dit gebeuren in Duitsland? Dat antisemitisme uitmondde in de Holocaust? Een nieuwe manier om over die kwestie in de naziperiode te vertellen, vooral aan jongeren, is te zien in Buchenwald, het voormalige concentratiekamp op 10 kilometer afstand van de kleine, maar belangrijke cultuurstad Weimar.

‘Uitsluiting en geweld’ is de titel van de expositie die daar in 2016 openging. De nieuwe benadering laat de verwevenheid zien van het burgerlijke leven in Weimar met de gevangenschap, dwangarbeid, martelingen en moord in een van de eerste nazikampen. Voorheen leken het verborgen, geïsoleerde misdaden.

De bevrijding van Buchenwald, 11 april 1945, werd bekend door een film van het Amerikaanse leger waarop inwoners van Weimar worden gedwongen langs de lijken en uitgemergelde overlevenden in het kamp te schuifelen. Dit hebben we nooit geweten, mompelden ze, maar een ex-kampbewoner riep: ik werkte naast jou in de fabriek, maar als uitgeleende dwangarbeider.

De SS hoefde niet te verbergen wat zich in Buchenwald afspeelde, schrijft Volkhard Knigge in de catalogus. Hij is directeur van het museum, gevestigd in het magazijn, een van de resterende gebouwen naast de martelcellen, het crematorium en het desinfecteergebouw. De bevolking van Weimar accepteerde in het algemeen wat er in het kamp met allerlei ‘volksvijanden’ gebeurde, sterker: ‘ze zag het als gerechtvaardigd en noodzakelijk’.

De SS kon zieke gevangenen in het stadsziekenhuis onderbrengen, dwangarbeiders verhuren aan plaatselijke ondernemingen en Weimarse bedrijven namen opdrachten van de SS aan.

Weer actueel

Knigge wijst ook naar de actualiteit: de ideologie van uitsluiting rukt weer op, nu tegen immigranten. Hij kreeg het daardoor aan de stok met extreemrechts, vooral Björn Höcke, leider van Alternative für Deutsch-land in deelstaat Thüringen, waar die partij groot is. Knigge wil Höcke en AfD-activisten niet in Buchenwald. Begin dit jaar deed hij zijn beklag in een plaatselijke krant over extreemrechtse uitingen in het kamp. ‘Als het kamp nog functioneerde, hadden we geen immigrantenprobleem’ zouden provocateurs tegen bezoekende jongeren zeggen en ze aan het lachen maken. Ze zouden de Holocaust ontkennen. Zulke opmerkingen staan steeds vaker tussen de publieksreacties.

Wat zich heeft afgespeeld in Buchenwald wordt in de expositie uitgebreid getoond met resterende voorwerpen en kleding, veel aangrijpende audio-ooggetuigenverhalen, foto’s. Ook op het terrein zelf, waar groepjes scholieren met gidsen rondlopen, is de omvang van de terreur zichtbaar, van de plek waar de barakken stonden voor de Joden (het slechtst behandeld in hun ‘getto’), het dwangbordeel, ruim buiten het kamp de locatie voor de buitenlandse gijzelaars, onder wie Willem Drees, tot de steengroeve met als doel ‘dood door arbeid’. Maar de nadruk ligt op die hechte band met de burgerij in Weimar.

Schiller en Goethe

Restauratie van meubels in de museale woonhuizen van Schiller en Goethe, twee van Duitslands beroemdste dichters, werd door Buchenwald-gevangenen gedaan. Dat staat nu vermeld in die musea. Het tekent de verwarrende geschiedenis van de stad, ook de bakermat van de vernieuwende Bauhaus-beweging in de jaren twintig, met architectuur en toegepaste kunst, waarvoor in 2018 een gloednieuw museum werd geopend. Componist Liszt had er zijn laatste woning, nu een museum. Filosoof Nietzsche eveneens, en dan komen we al dichter bij de nazi’s en de rassenleer, vooral via zijn zuster Elisabeth Förster-Nietzsche. Die deed eerst, na een mislukt experiment met een raszuivere sekte in Paraguay, mee aan de avant-garde in Weimar en papte daarna aan met Adolf Hitler.

Het stadje gaf zijn naam aan de Weimar Republiek (1918-1933), waar de eerste democratische grondwet in de schouwburg werd goedgekeurd door het parlement, dat het roerige Berlijn te onveilig vond. En juist daarom koos Hitler het uit voor de eerste nazimanifestaties, voor het eerste Gauforum voor nazimassabijeenkomsten, dat er nog altijd angstaanjagend uitziet. En in 1937 dus voor een van de eerste concentratiekampen, waar in de loop der jaren 280 duizend gevangenen verbleven; 56 duizend van hen, onder wie 11 duizend Joden, werden vermoord of kwamen om. In die economische crisistijd kozen de inwoners van Weimar massaal voor de nazi’s.

Weimar is nu een museumstadje, een Unesco-monument, op en top gerestaureerd en vol informatieve tentoonstellingen over die geschiedenis van culturele hoogtepunten en politieke misdaden. En na de bevrijding? Na de Amerikanen namen de Russen het over. Bij Buchenwald liggen ook massagraven van Duitsers omgekomen in Sovjet-gevangenschap na de oorlog. De rode ster staat nog fier bij de officiële begraafplaats van de gesneuvelde soldaten van het Rode Leger, aangelegd midden op de oprijlaan naar het hertogelijk zomerpaleis Belvedere. Weimar kwam in de DDR te liggen. Dat speelt allemaal ook mee bij de vraag of gewone burgers weer tot ‘uitsluiting en geweld’ kunnen vervallen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden