Opinie

Boze vrouwen doen publieke opinie kantelen

De factor vrouw zal het taboe op een open debat over de vluchtelingenstroom doorbreken.

Beeld epa

Snelle omslagen in 'de openbare mening' zijn nauwelijks te voorspellen. Wel bieden de 'aanrandingsrellen' op oudjaarsavond in Keulen door mensen met een 'migratie-achtergrond' een röntgenfoto van de wisselwerking tussen machten, media, mensen en mening. Een week na dato gieren de meningen door op Twitter en Facebook, met onder andere een 'open brief aan de bondskanselier' van een boze Duitse schrijfster. Waarom kwam de berichtgeving zo laat?


1. De machten. De Duitse politie klungelde tijdens oudjaarsnacht, want men viert daar de feestdagen nog grondiger dan bij ons. De echte persconferentie kwam pas maandag 4 januari. En de helft of meer van al het nieuws is afkomstig van overheden of onderzoeksinstituten.


2. Media, ook dagbladen, plannen hun niet-acute artikelen steeds langer van te voren. De nieuwskrant van zaterdag 2 januari moest met een sterk uitgedunde redactie worden gemaakt.


3. Ook op de sociale media was het na 31 december aanvankelijk rustig.


4. De vergelijking met 'Parijs-Bataclan' is illustratief. Die aanslagen vonden op vrijdagavond plaats, en vlak bij de president, en alle overlevenden twitterden direct over de doden. Parijs was niet te negeren. Menige zaterdagkrant lag toen al bij de drukker. Maar de redacties hadden het hele weekeinde de tijd om op maandag met 20 pagina's of meer uit te pakken.


5. De pro-vluchtelingenhouding van de meeste media in Duitsland en Nederland belemmerde een voldoen-de alerte en kritische houding, uit angst om 'rechts in de kaart te spelen'.

Henri Beunders is hoogleraar Ontwikkelingen in de Publieke Opinie, Erasmus Universiteit. Beeld Joost van den Broek

De 'factor vrouw'

Waarom is de opwinding plotseling zo groot geworden? Mijn voorlopige oordeel is: door de 'factor vrouw'. Die heeft het laatste zetje gegeven om het taboe van een open afweging van de voor- en nadelen van de vluchtelingenstroom te doorbreken.

De meeste Duitse kranten en zeker de publieke zenders applaudisseerden op 4 september toen Merkel haar 'Wir schaffen das' uitsprak, ook Bild. Sindsdien vroegen landelijke kranten zich vaker openlijk af: 'Wat is verder het plan, mevrouw Merkel?' De publieke opinie was dus al maanden aan het schuiven naar meer bezorgdheid.

Keulen schokt vanwege 'de totaal nieuwe dimensie van het geweld', namelijk vele honderden mannen die het gemunt hadden op één groep binnen de bevolking, de vrouwen. Onbewust kan de herinnering aan de nazi's en de joden zijn opgekomen. Het hele debat in Duitsland staat immers in het teken van 'het donkere Duitsland' versus 'het lichte Duitsland'. Het schokt ook, omdat meer vrouwen dan mannen als vrijwilliger vluchtelingen helpen. Daarbij, de mediaredacties zijn sterk gefeminiseerd, met veel meer aandacht voor de vrouw dan vroeger. Keulen kan dus een voorbeeld zijn van 'teleurgestelde liefde', die in woede kan omslaan.

Wordt 'Keulen' een kruispunt waar de voor- en tegenstanders elkaar in open debat bestrijden? Of wordt het een keerpunt in 'de publieke opinie'?

Ik denk het laatste. Onderzoek van het Allensbach Institut für Demoskopie zegt al enige maanden twee dingen: de Duitsers zijn onzeker geworden en de helft van de ondervraagden verklaart niet langer in het openbaar te zeggen wat men vindt.

Sociale huid

Hiermee bevestigt men de theorie van oprichtster Elisabeth Noelle-Neumann. Zij vroeg zich sinds 1945 af waarom ook zij wat in Hitler had gezien. En ontwikkelde de theorie van 'de spiraal van het zwijgen'. Publieke opinie noemde zij onze 'sociale huid'. Die huid voelt in gezelschap haarfijn aan of op een opmerking als 'Dat was weer 'n knaller van die Wilders, niet?' met zwijgen of met instemming wordt gereageerd. Bij zwijgen denkt men, 'Oeps, niet meer over beginnen'. Maar stemt men, ook uit boosheid over dat isolement, later met nóg meer overtuiging op Wilders.

Het beeld van 'sociale huid' voor publieke opinie betekent dat 'Keulen' bij velen voor een schaafwond, zo niet botbreuk, heeft gezorgd in het gemoed, en dus in de houding tegenover het probleem. De nu zo boze vrouwen zullen de publieke opinie doen kantelen.

Na 'Charlie Hebdo' en 'Bataclan' gingen we weer over tot de orde van de dag, omdat hier geen taboe in het spel was, alleen maar angst. Kritiek op de Willkommenskultur was in veel kringen wél een sociaal taboe. Dat vaarwel zeggen doet meer pijn, als bij een nare echtscheiding. Die leidt niet zelden tot verbittering. En verbittering leidt meestal tot weinig goeds.

Henri Beunders is hoogleraar Ontwikkelingen in de Publieke Opinie, Erasmus Universiteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden