OpinieMeelezers

Boze reacties op een cartoon die commentaar geeft op de Zwarte Pietendiscussie

In deze rubriek reageert de redactie op wat er leeft onder lezers. Deze week: een scherpe beeldcolumn.

Springpiet bij het Pietenhuis in Soestdijk. Beeld Hollandse Hoogte / Caspar Huurdeman
Springpiet bij het Pietenhuis in Soestdijk.Beeld Hollandse Hoogte / Caspar Huurdeman

Hoe schurend mag een strip zijn? Daar verschillen de meningen van lezers over, bleek uit de reacties op de beeldcolumn van cartoonist Jip van den Toorn afgelopen zaterdag. Op de tekening komt een man een kamer binnen, verkleed als orthodoxe jood en strooiend met diamanten, terwijl twee vrouwen en een kind misprijzend naar hem kijken. Het onderschrift: ‘omdat Zwarte Piet niet meer mocht, had oom Rob een alternatief bedacht’.

Een grappige tekening volgens sommigen, maar hij viel niet bij iedereen in goede aarde. In de tientallen klachten die binnenkwamen bij Van den Toorn en de krant werd de beeldcolumn ‘antisemitisch’ en ‘onnodig kwetsend’ genoemd.

Ook lezer Bettie S. Groen (72) – al meer dan dertig jaar abonnee – is kwaad. ‘Als het om kwetsende tekeningen of teksten over ons allochtone bevolkingsdeel of om zwarte Nederlanders gaat, staat de Volkskrant vooraan te schreeuwen hoe erg het allemaal is. Nu het om deze zwaar antisemitische tekening gaat, wordt deze zonder enige gêne geplaatst. Blijkbaar zijn joodse Nederlanders onbelangrijk.’

‘Dat vind ik absoluut niet’, reageert Van den Toorn. ‘Ik wilde juist laten zien hoe verwerpelijk het is om een racistische karikatuur, zoals blackface, te gebruiken ter vermaak op een kinderfeest. Net zo verwerpelijk als wanneer iemand zich voor de lol een joods verkleedkostuum vol racistische stereotypen zou aanmeten.’

‘Hierbij heb ik een antisemitische karikatuur gebruikt omdat die meteen afschuw en emotie oproept, zoals ook te zien is aan de gezichten van de vrouwen en het kind in de illustratie. Zeker omdat het ons herinnert aan een beladen geschiedenis van racisme en onderdrukking, net zoals een blackfacekarikatuur veel mensen aan een geschiedenis van racisme en onderdrukking doet denken.’

Uit de reacties bleek wel dat niet iedereen de satirische omkering begreep, vertelt Van den Toorn. ‘Sommige mensen dachten dat ik voorstelde dat je dit jaar in december maar als orthodoxe jood verkleed moest gaan. Ze begrepen niet dat je met satire soms een situatie omdraait, en dat mijn beeldcolumn dus geen letterlijke mening is maar een scherpe manier om een vraag op te werpen. Soms heb je een schurende grap nodig om mensen op een andere manier tot nieuwe inzichten te laten komen of om een gesprek op gang te brengen.’

In de leidraad van de Raad voor de Journalistiek – die de Volkskrant volgt – staat dat columnisten, cartoonisten en recensenten vrij zijn om hun mening te geven over gebeurtenissen en personen en dat daarbij stijlmiddelen als overdrijven en bewust eenzijdig belichten geoorloofd zijn.

‘Als hoofdredactie staan wij pal voor de vrije meningsuiting van onze cartoonisten en columnisten’, zegt adjunct-hoofdredacteur Annieke Kranenberg, die over ethiek gaat. ‘Een spotprent is een autonome creatie die niet in samenspraak met de redactie tot stand komt en ook niet per se de mening van de redactie reflecteert. Cartoons en columns mogen schuren en tegen de haren instrijken, satire ontregelt en kantelt je blik. Dat is een waardevolle toevoeging aan het journalistieke debat.’

Natuurlijk zijn er grenzen aan de vrijheid van meningsuiting, zegt Kranenberg. Een uiting mag niet haatzaaien of discrimineren. ‘De beeldcolumn van Jip van den Toorn wilde racisme juist aan de kaak stellen. Maar als je discriminerende stereotypen inzet om het tegendeel te bewerkstelligen, loop je het risico verkeerd begrepen te worden.’

Lezer Bettie S. Groen blijft bij haar standpunt. ‘Je mag alles zeggen, maar je hóéft het niet te doen. Ik vind de vergelijking tussen antisemitisme en de Zwarte Pietendiscussie niet opgaan: dit leed is niet te vergelijken. Daarnaast was de afkeuring op de gezichten van de vrouwen en het kind mij niet opgevallen. En als je het achteraf moet uitleggen, vind ik dat je cartoon mislukt is.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden