Bos moet zijn partij nu drastisch op de schop gooien

In normale organisaties hebben angry young men de functie de leiding uit te dagen en de club scherp te houden. In de Partij van de Arbeid wordt die rol gespeeld door angry old men.

Het zijn de mannen van Nieuw Links, een club die in 1966 een geheel nieuwe stijl van politiek introduceerde: polariseren en op de man spelen. Zo wilde Nieuw Links de macht veroveren, zowel in de partij als in het land. De mannen zijn ouder geworden, wijzer zelfs, maar hun streken van toen zijn ze nog niet verleerd. Feilloos weten ze de zwakke plekken van hun tegenstander bloot te leggen.

Marcel van Dam (1938) gooide in de verkiezingscampagne van 2006 roet in het eten van Wouter Bos (1963) door in zijn Volkskrant-column te hameren op het AOW-standpunt van de partij. De AOW is prima betaalbaar, rekende Van Dam voor, zodat de PvdA geen enkele reden had om haar achterban lastig te vallen met een AOW-belasting. Bos wist er slecht raad mee, het CDA speelde gretig in op het gedraai van de PvdA-rivaal en de zittende premier Balkenende versloeg kandidaat-premier Bos op 22 november.

Jan Pronk (1940) stelde zich vorig jaar kandidaat als voorzitter van de PvdA. Pronk verloor de strijd op het nippertje van Cordaid-directeur Lilianne Ploumen (1962), maar sloeg ongenadig hard terug met zijn Den Uyl-lezing. Daarin verweet Pronk zijn partijleider Bos in strijd met de sociaal-democratische beginselen te handelen.

Arie van der Zwan (1935) publiceerde op 31 maart zijn geschiedenis van de PvdA: Van Drees tot Bos. Zestig jaar succes en mislukking. Op pagina 331 lezen we bij wijze van conclusie: ‘De PvdA is vastgelopen en bevindt zich op een doodlopende weg. De gedachte dat zij in haar huidige opzet in staat zou zijn om de SP partij te geven door te laten zien wat ze in de regering vermag, berust op drijfzand.’

Wim Kok

Van der Zwan trekt deze lessen uit zijn analyse van het leiderschap van Wim Kok. Die leed, eveneens als vicepremier en minister van Financiën, in 1994 een verlies van 12 zetels. Alleen omdat het ruziënde CDA 20 zetels verloor en Van Mierlo van D66 een paars kabinet afdwong, kon Kok een nieuwe start als premier maken. Van der Zwan prijst het financiële beleid van het eerste kabinet-Kok, maar verwijt de PvdA-leider dat hij zijn ideologische veren afschudde.

Het enige electorale kapitaal dat overbleef, was de reputatie van Kok zelf als succesvol regeringsleider. In 1998 verzuimde Kok de kwaliteit van de collectieve sector als inzet van de formatiebesprekingen te maken. De VVD ging er vandoor met lastenverlichting. Van der Zwan heeft gelijk als hij constateert dat Pim Fortuyn de gebrekkige staat van onderwijs, zorg en openbaar vervoer, die daar het gevolg van was, zou politiseren.

Want Fortuyn was niet alleen maar de man van de dreigende islamisering (overigens een onderwerp waar op dat moment in de PvdA niet eens gepraat mocht worden). Kok leverde met het echec van 2002 het bewijs van de centrale stelling van Van der Zwan dat het levensgevaarlijk is wanneer de PvdA – net zoals nu - al haar kaarten zet op de resultaten van regeringsdeelname.

Jan Marijnissen

In de aanloop van de verkiezingen van 2003 bleek dat ‘het gat van Kok’ op links weleens door Marijnissen zou kunnen worden opgevuld. De SP scoorde 21 zetels in de peilingen, maar de nieuw leider Wouter Bos slaagde erin de PvdA-kiezers nog binnenboord te houden. In 2006 lukte dat niet meer: de SP haalde 25 zetels.

Nu, anderhalf jaar later, wordt al pijnlijk duidelijk dat de PvdA niet kan gokken op aansprekende resultaten in 2011. Van der Zwan concludeert dat de PvdA met behulp van de nationale staat de strijd moet aanbinden tegen de uitwassen van wat hij het ‘superkapitalisme’ noemt: ‘de tegenstelling tussen de reële economie en al diegenen wier belangen daarmee verbonden zijn versus de financiële wereld en de belangen die zich daarachter opstellen’. Concreet gaat het om het bestrijden van de zelfverrijking aan de top en van het uitleveren van Nederlandse bedrijven aan de ‘sprinkhanen’: de hedgefondsen en private equity.

Frans Timmermans (1961), staatssecretaris en steunpilaar van Bos in internationale zaken, nam de handschoen op (Forum, 5 april). Timmermans verwijt SP-adept Van der Zwan ‘sociaal conservatisme met nationalistische trekjes’. Want Van der Zwan kiest voor een nationaal antwoord op een globaal probleem. ‘Hij wil met een waterpistool op de brand af. De hamvraag is of wij de enorme golf van veranderingen als een bekwame surfer kunnen berijden, of als een benauwde frontsoldaat onder pantser over ons heen willen laten komen.’

Reshuffle

Is Wouter Bos zo’n bekwame surfer? Bos begrijpt Van der Zwans les over Kok en Fortuyn. Maar hij wil het onmogelijke: denker. bestuurder en activist tegelijk zijn. Die drie rollen moeten worden gescheiden. Vandaar dat de aanbeveling van Buitenhof-columnist Jos de Beus (1952) om tot een reshuffle in de PvdA-top te komen, hout snijdt. Bos moet Vogelaar (1949) vervangen door Aboutaleb (1961) als minister voor Integratie en de zieke fractievoorzitter Tichelaar door vechtjas Timmermans.

Met Aboutaleb als boegbeeld forceert de PvdA een doorbraak onder progressieve moslims. Met Timmermans als fractievoorzitter gaat de PvdA in het offensief tegen het ‘nationaal conservatisme’ van de SP. Bestuurder Bos zelf kan zich in dit scenario van De Beus concentreren op het aanpakken van de topinkomens en het selectief verbeteren van de arbeidsvoorwaarden in de collectieve sector, zonder toe te geven aan onbetaalbare vakbondseisen.

Blijft over: het denkwerk in de PvdA over het ontketende financierskapitalisme en de rol van de nationale staat. In dat debat zal Bos, net als Van der Zwan econoom en ex-manager van een internationaal bedrijf, vroeg of laat positie moeten kiezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden