Brexit

Boris misbruikt Churchill voor zijn 'out'-campagne

Anders dan Boris Johnson zegt, was Churchill juist voor Britse deelname aan een ever closer Europese Unie.

Burgemeester van Londen Boris Johnson ondertekent boeken bij de lancering van, 'The Churchill Factor' bij een Hatchards-winkel in Piccadilly, het centrum van Londen. Beeld epa

Met een half gemompeld, half geroepen 'my god!' stapte de meest knuffelbare politicus van Engeland zondagmiddag op een groep journalisten af. Boris Johnson, burgemeester van Londen en belangrijkste gegadigde om David Cameron op te volgen als premier van het Verenigd Koninkrijk, kwam atypisch nerveus en zelfs licht verward over. Hortend en stotend, met gebogen hoofd en met één hand besmuikt woelend door zijn in verwaaid bloempot-model gekapte witte haar, leek hij nog het meest op een geslagen ijsbeer in een slecht zittend pak.

Een wonderlijke houding voor wat altijd het belangrijkste moment van zijn politieke carrière zal blijven. De man die door vriend en vijand kortweg met zijn voornaam 'Boris' wordt aangeduid, sprak op de stoep van zijn burgemeesterswoning eindelijk het verlossende woord over zijn positie in het komende in/uit EU-referendum.

Boris was er in geslaagd op de politiek meest spannende dag in Londen sinds het uitbreken van de Falkland-oorlog alle aandacht op zich te vestigen. Heel Europa hield even de adem in: aan welke kant zou big beast Boris belanden? Het antwoord kwam als een pijnlijke slag. Boris gaat, recht tegen zijn vriend en partijgenoot Cameron in, campagne voeren voor een permanente Britse breuk met Europa. De waas van olijke Boris-branding kon de pijnlijke lichaamstaal van de machiavellistische broedermoord niet verhullen. Shakespeare op straat.

Pijn voor welvarend Europa

Boris wordt in één klap het boegbeeld van de 'out'-campagne. Een geloofwaardig alternatief voor het leiderschap van een onafhankelijk Verenigd Koninkrijk - of wat daarvan over is nadat de eurofiele Schotten zich nog eens zullen proberen af te scheiden. Zijn steun brengt een onweerstaanbare energie voor de 'out'-campagne, die het waarschijnlijker maakt dan ooit dat de Britten 23 juni met Boris zullen stemmen om de Europese Unie te verlaten. Dat doet pijn voor een ieder die zich thuis voelt in een sterk, veilig en welvarend Europa.

Maandag deed Boris er een heftige schep bovenop. Hij publiceerde in The Daily Telegraph een uitgebreid manifest voor zijn campagne. Iedere zin, ieder woord was geschreven naar een conclusie waarin Boris de geest van Winston Churchill aanroept als de ultieme historische rechtvaardiging van zijn standpunt. 'Wat er ook gebeurt', schrijft Boris, 'Groot-Brittannië moet zijn vrienden en bondgenoten ondersteunen - maar wel op de manier die Winston Churchill oorspronkelijk heeft voorgesteld: geïnteresseerd, geassocieerd, maar niet geabsorbeerd: met Europa - maar niet erin.'

En eindelijk zien we daar het Boris masterplan in al zijn vileine glorie. Boris trok met zijn bestseller The Churchill Factor: How One Man Made History de mantel aan van de man die de westerse beschaving redde. Churchills John Bull-hoed vervangen door een muts, de sigaar door een 'Boris bike', het streepjespak door broekspijpclips. Ieder aspect van de bestudeerde uitmonstering van 'BoJo' zegt hetzelfde: hij is de onverzettelijke leider voor tijden van crisis. Hij is de man die geschiedenis kan maken.

Er is nog maar één probleem. Hoe Churchill te claimen als steun voor de 'out'-campagne over het graf heen? Wat zou Churchill werkelijk gedaan hebben? Hoe kan Boris zijn voorbeeld inzetten om 'Brexit' te forceren en daarmee het Europese project blijvend te beschadigen? Dat kon alleen door een barbaars versimpelde voorstelling te geven van waar Churchill daadwerkelijk voor stond. Boris deinst er kennelijk niet voor terug.

'Als ik 10 jaar jonger was'

Na de Tweede Wereldoorlog werd Churchill de grootste voorvechter van het Europese ideaal. 'Als ik 10 jaar jonger was', zei hij kort na de oorlog, 'had ik misschien de eerste president van de Verenigde Staten van Europa kunnen worden.' In september 1946 in Zürich riep hij de landen van Europa op, Frankrijk en Duitsland in de eerste plaats, de eerste stap te zetten naar 'een soort van Verenigde Staten van Europa'. De speech ging de geschiedenis in, zoals Churchill wilde, als een keerpunt - een Magna Carta van de Europese eenheid.

In Churchills visie voor een verenigd Europa speelde zijn eigen land een centrale rol: 'Britse deelname is essentieel voor het succes van een Europese Unie', schreef hij in een brief in december 1949. De enig juiste manier om een volledige unie en, wellicht, uiteindelijk een federatie te vormen was volgens hem om de Raad van Europa - de allereerste Europese politieke institutie die onder zijn druk werd opgericht - organisch te laten groeien. Democratisch. Stap voor stap. Beetje bij beetje. Ever closer union.

De eenheid in Europa, nu in de vorm van de Europese Unie, is deels de geëvolueerde en zich nog steeds organisch ontwikkelende nalatenschap van Winston Churchill. Dat is de erfenis waarvan Boris de Britten vraagt die de rug toe te keren.

Het is geschiedenis die Boris nu wellicht niet goed uitkomt. En inderdaad: One man can make history. Dat is de Churchill-factor. Maar de geschiedenis veranderen als het zo uitkomt, dat kan niet. Boris of niet.

Felix Klos is auteur van Churchills Europa, dat in juni verschijnt bij uitgeverij Hollands Diep.

Felix Klos is de auteur van het boek Churchills Europa: Hoe één man een continent verenigde (Hollands Diep, juni 2016).
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.