Opinie

'Bolkestein treedt wars van politieke correctheid zijn tegenstander tegemoet'

De grote betekenis van Bolkestein als politicus en als denker schuilt in het openbreken van debatten. Dat stellen zijn oud-medewerkers ter ere van zijn 80ste verjaardag.

Frits Bolkestein Beeld anp

Toen Frits Bolkestein op Koninginnedag 1990 de voorzittershamer van de VVD-Tweede Kamer-fractie overnam, werd algemeen aangenomen dat hij slechts een tussenpaus zou zijn. De VVD verkeerde in crisis en Bolkestein was niet de man die de partij uit die crisis zou kunnen leiden, zo luidde de communis opinio onder de vaderlandse politieke pers. Het is anders gelopen. In zijn acht jaar als politiek leider van de VVD en de vijftien jaar daarna heeft Bolkestein niet alleen het politieke aanzien van zijn partij hersteld, maar ook het maatschappelijk debat in ons land diepgaand beïnvloed op drie terreinen: multiculturalisme, Europa en ontwikkelingssamenwerking.

Hoezeer bijvoorbeeld het debat over islam, immigratie en integratie (nu zo ingeburgerd dat we ze kortweg de 'drie i's' noemen) bij zijn aantreden nog op slot zat, blijkt uit een anekdote uit 1990. Naar aanleiding van een lezing voor de K.L. Poll Stichting Onderwijs, Kunst en Wetenschap werd tegen de kersverse fractievoorzitter van de VVD een heuse aanklacht wegens discriminatie ingediend. Bolkestein had het namelijk gewaagd op te merken dat culturen helemaal niet gelijkwaardig waren en dat de moderne westerse cultuur, met zijn nadruk op individuele vrijheden en de gelijkwaardigheid van man en vrouw, superieur was aan alle andere. Het stormpje rond deze aanklacht, die overigens door het OM werd geseponeerd, was niets vergeleken met de orkaan die een jaar later losbarstte na publicatie in de Volkskrant van een lezing die hij in het Zwitserse Luzern had gegeven.

Vrije samenleving
De kern van die lezing werd gevormd door een overtuigde verwerping van het dogma van het multiculturalisme. Bolkestein wees erop dat het alle-culturen-zijn-gelijkdenken in praktijk dreigde uit te monden in het ondermijnen van de belangrijkste verworvenheden van de westerse cultuur: de scheiding van kerk en staat, de vrijheid van meningsuiting, tolerantie, non-discriminatie. Hij stelde dat een vrije samenleving onbevreesd moest zijn in de verdediging ervan.

Het lijkt, bezien door de bril van vandaag, een tamelijk voor de hand liggend pleidooi. De reacties van zijn collega-politici logen er echter niet om. Premier Lubbers noemde Bolkesteins opvattingen 'gevaarlijk'. PvdA-fractievoorzitter Jacques Wallage beschuldigde hem van 'het bespelen van onderbuikgevoelens'. De hele jaren negentig bleef het dergelijke beschuldigingen van racisme en extremisme regenen.

Bolkestein zou echter zijn gelijk halen, niet alleen in het stemhokje maar ook en vooral in de publieke arena, waar steeds meer schrijvers en politici zijn standpunten overnamen.

Kritiek op overmatige Europese ambitie
Een vergelijkbaar effect had Bolkestein met zijn opstelling in het Europadebat. In de periode voor zijn aantreden had het federale einddoel voor de Nederlandse diplomatie de status van geloofsartikel. Kritiek erop leek ondenkbaar. Toen de VVD-leider in september 1992 naar aanleiding van het Deense referendum over het Verdrag van Maastricht opmerkte dat de Deense kiezer feitelijk groot gelijk had met zijn nej-stem, brak hij dus opnieuw een groot taboe. Opeens was er een politicus op het hoogste niveau die kritiek durfde te uiten op de bemoeizucht van Europa en de onwenselijkheid van overdrachtsbetalingen van noord naar zuid en west naar oost. Dat hij daarbij ook openlijk de onhaalbaarheid benoemde van het door federalisten gedroomde einddoel van een Verenigde Staten van Europa, maakte het trauma onder de bestuurlijke klasse alleen maar groter.

Inmiddels wordt Bolkesteins kritiek op overmatige Europese ambitie zodanig onderschreven dat zelfs een voorheen federalistische partij als het CDA zich gedwongen voelt lijstjes te publiceren van zaken waarmee Brussel zich vooral niet moet bemoeien. Uiteraard valt niet elke vorm van eurokritiek in het debat van vandaag te herleiden tot Bolkesteins optreden in de vroege jaren negentig, maar dat hij met zijn woorden de deur naar een realistischer Europadebat heeft geopend is een feit.

Op het gebied van ontwikkelingssamenwerking was Bolkestein een ervaringsdeskundige die door zijn werk voor Shell in de Derde Wereld meer inzicht had verworven dan de meeste Nederlandse 'ontwikkelingsdeskundigen' bij elkaar. Zijn voorbeeld was Peter Bauer, die wees op de tekortkomingen van het hulpideaal en de hulpverleners. Bolkestein veranderde het Nederlandse opinieklimaat met de stelling dat ontwikkelingshulp werkt waar het niet nodig is en waar het wel nodig is nu juist niet werkt. De begroting voor ontwikkelingssamenwerking was in de jaren negentig bij vrijwel alle partijen een heilige koe; een maatstaf voor morele gerechtigheid. Intussen is dat veranderd. De hoogte van het hulpbudget is geen taboe meer en het effect van de hulp staat meer op de voorgrond.

Methode-Bolkenstein
Bolkestein was een wegbereider voor deze cultuuromslag.
In dit openbreken van debatten schuilt de werkelijke betekenis van Bolkestein als politicus en denker. Niet alleen brak hij met zijn uitspraken taboes en opende hij zo de weg voor een vrij debat over belangrijke thema's, in zijn publieke optredens liet hij ook zien hoe dergelijke debatten gevoerd dienen te worden. Maatschappelijke problemen komen en gaan; de wereld van nu is een heel andere dan die van 1978, het jaar waarin hij bijna bij toeval Kamerlid werd.

Maar de methode-Bolkestein is nog altijd even waardevol: wars van politieke correctheid en zonder respect voor taboes met open vizier elke tegenstander tegemoet treden. Daarbij altijd de feiten laten spreken - hoe onwelgevallig die ook mogen zijn. In deze voorbeeldfunctie schuilt de blijvende betekenis van Bolkestein voor de Nederlandse politiek en zijn medewerkers die in hem een warme, inspirerende en indrukwekkende man vonden om voor te werken.

Derk Jan Eppink, René Leegte, Joshua Livestro en Hala Naoum Néhmé zijn oud-medewerkers van Frits Bolkestein.

 
Bolkestein veranderde het Nederlandse opinieklimaat met de stelling dat ontwikkelingshulp werkt waar het niet nodig is en waar het wel nodig is nu juist niet werkt
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden