Bloedpact moest Stalin in staat stellen Europa te veroveren

Vandaag is het 75 jaar geleden dat Hitler en Stalin hun pact sloten dat Stalin in de positie bracht op een goed moment al zijn tegenstanders te verslaan.

De Sovjet-minister van Buitenlandse Zaken Molotov (rechts) met zijn Duitse ambtsgenoot Von Ribbentrop (links) in Berlijn, november 1940.Beeld anp

Met de historische woorden 'Vanaf half zes hedenmorgen wordt er teruggeschoten' deelde Adolf Hitler, Führer van het Duitse Derde Rijk, op 1 september 1939 aan het Duitse volk mee dat het Duitse leger zojuist Polen was binnengevallen. Als reactie daarop verklaarden Groot-Brittannië en Frankrijk twee dagen later Duitsland de oorlog, waarmee de Tweede Wereldoorlog een feit was .

Dit herdenken we volgende maand als het 75 jaar geleden is dat de gruwelijkste oorlog uit de geschiedenis uitbrak. Die oorlog was echter nooit uitgebroken zonder een gebeurtenis die een goede tien dagen eerder in Moskou plaatsvond en de wereld trof als een donderslag bij heldere hemel.

Op 23 augustus 1939 vloog de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Joachim von Ribbentrop in opdracht van Hitler naar Moskou om aldaar met zijn Sovjetambtgenoot, Vjatsjeslav Molotov, het beruchtste pact van de 20ste eeuw af te sluiten, het naar beide staatslieden vernoemde Molotov-Ribbentroppact. Het belang van de 23ste augustus 1939 werd al acht dagen later door een van de ondertekenaars ervan, Molotov, treffend omschreven: '23 augustus 1939 moet worden gezien als een datum van grote historische betekenis, een keerpunt in de geschiedenis van Europa, en niet alleen van Europa.'

Marcel van Hamersveld werkt aan een boek over de oorlogsintenties van de Sovjets (1917-1941).

Door dit 'keerpunt' verkreeg Hitler van Stalin rugdekking om Polen aan te vallen. Met die rugdekking dacht de Führer dat Londen en Parijs het wel uit hun hoofd zouden laten om Duitsland vanwege Polen de oorlog te verklaren - een vlieger die niet opging. De 'beloning' voor de Sovjet-Unie, vastgelegd in een strikt geheim aanvullend protocol waarvan het bestaan door Moskou tot 1990 tegen heug en meug werd ontkend, bestond in het verkrijgen van een vrije hand in het oostelijk deel van Polen, Finland, het Balticum en Bessarabië, het huidige Moldavië. Pas door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie werden de laatste gevolgen van het 'Duivelspact' of 'Bloedpact' ongedaan.

Het eerste tastbare gevolg van het Molotov-Ribbentroppact was het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Over de motieven van Hitler om met Moskou te pacteren is voldoende bekend. Aan de beweegredenen van de Sovjets om met hun ideologische aartsvijanden in zee te gaan, wordt doorgaans in onze geschiedenisboeken veel minder aandacht besteed. Gebeurt dat wel dan worden maar al te vaak vrijwel kritiekloos mythes van de Sovjetpropaganda overgenomen. Bijvoorbeeld de mythe van de vredelievende Sovjet-Unie die niets anders wilde dan tijd winnen voor de opbouw van het eigen leger.

Welnu, als we dit argument in gelijke mate op het Rode Leger en de Wehrmacht toepassen, dan zou in 1939 niet Stalin maar Hitler een adempauze hebben moeten inlassen om zijn militaire apparaat ingrijpend te reorganiseren. Want na twee weken oorlog voeren tegen alleen Polen had het Duitse leger vrijwel de complete munitievoorraad opgeschoten.

Een andere Sovjetmythe was die van de van angst voor Hitler sidderende Stalin, die het toch maar gelukt was door kloek met de rattenvanger van Berlijn te onderhandelen een bufferzone tegen nazi-Duitsland op te richten. Indien Stalin werkelijk bang was geweest voor Hitler, had-ie een tegen Duitsland gericht verdrag met Londen en Parijs moeten sluiten en geen verdrag dat hem een gemeenschappelijke grens met het zogenaamd door hem gevreesde Duitsland opleverde. Als die nieuwe gebieden echt als buffer waren bedoeld, had men direct vanaf hun incorporatie in de Sovjet-Unie moeten beginnen met het aanleggen van ondoordringbare verdedigingslinies. Dat gebeurde juist niet.

Stalin wist drommels goed wat de gevolgen van zijn handelen waren. Medio mei 1939 wist hij van de plannen van Hitler om eerst in een korte campagne Polen te verslaan, waarna 'de westerse fase' moest beginnen, waarin Engeland en Frankrijk met militaire dan wel politieke middelen buitenspel gezet moesten worden. Doordat Londen en Parijs de territoriale integriteit van Polen hadden gegarandeerd, hadden ze Stalin in de aangename en door hem vurig gewenste positie van arbiter over oorlog en vrede geplaatst. Als een Romeinse keizer na een gladiatorengevecht kon hij nu met een enkel gebaar met de duim over leven en dood beschikken, uitmaken of de wapens zouden zwijgen óf juist zouden spreken. En indien de wapens zouden spreken, kon hij ook nog eens beslissen over de samenstelling van de coalities die in een eventuele oorlog ten strijde zouden trekken.

Bij de beantwoording van de vraag wie er het meest van het pact heeft geprofiteerd - meestal een indicatie van de intenties van de initiators daarvan - doen we er goed aan voor ogen te houden dat onze huidige blik vertekend is doordat we weten hoe de oorlog uiteindelijk zou verlopen. Destijds kon niemand bevroeden dat Frankrijk bijvoorbeeld in 1940 nog geen zes weken zou standhouden. En dat het onder andere daardoor niet volledig opgaan van Stalins plannen niet betekent dat hij geen uiterst offensieve intenties heeft gehad.

Hitlers winst bestond slechts daarin dat hij door Stalins rugdekking een tweefrontenoorlog op korte termijn had vermeden. Er dreigde een langdurige oorlog met het potentieel veel sterkere Frankrijk en Groot-Brittannië. Economisch was hij nu sterk afhankelijk geworden van leveringen uit de Sovjet-Unie, politiek gezien was hij volkomen geïsoleerd.

Stalins positie daarentegen was in de herfst van 1939 stukken florissanter. Het pact had geresulteerd in de door de Sovjetleiding reeds lang en hartstochtelijk gewenste wereldoorlog. Het Kremlin kon nu geduldig afwachten hoe de overige partijen elkaar zouden afslachten om op een zelfgekozen moment als scherprechter het strijdtoneel te betreden om, zoals een van Stalins satrapen het formuleerde, 'met Hitler en Mussolini en tegelijkertijd ook met [de Britse premier] Chamberlain af te rekenen'.

Toenmalige diplomatieke waarnemers hadden beter in de smiezen wat de intenties van de Sovjets waren dan menig hedendaags westers historicus. De Amerikaanse topdiplomaat William Bullitt rapporteerde op 2 september 1939 vanuit Parijs aan Washington over de reikwijdte van het pact: 'Dit kan betekenen dat de Sovjetregering de opzet heeft gedoseerde hulp te bieden aan beide partijen, opdat zij zo lang mogelijk mogen doorgaan - teneinde het lijden maximaal te laten voortduren en opdat ten slotte verse Sovjetlegers over het continent kunnen marcheren.'

De Tsjecho-Slowaakse president-in-ballingschap Edvard Beneš kwam tot een soortgelijk oordeel, waarbij hij eraan toevoegde dat het einddoel van de Sovjets 'een wereldrevolutie [was] die zij op een gunstig moment op gang zullen brengen wanneer de anderen door oorlog zijn uitgeput'.

We treffen bij de Sovjets dus slechts offensieve overwegingen aan op 23 augustus 1939. Uiteraard leverde het pact Stalin tijd op. Deze tijdwinst werd gebruikt om het grootste aanvalsleger uit de geschiedenis op te bouwen en niet, zoals gezegd, de eigen verdedigingslinies te versterken. Het Rode Leger was een leger dat vóór, in en na 1939 exclusief offensief was opgeleid en uitgerust - volgens de eigen planning had het Rode Leger op zijn laatst reeds in de zomer van 1941 naar het hart van Europa moeten trekken. Indien Hitler zijn aanval op de Sovjet-Unie andermaal had uitgesteld, zou het door Stalin op 23 augustus 1939 op gang gebrachte plan wellicht geheel zijn uitgekomen. Het blijft een wrange speling van het lot dat de ene bloeddorstige dictator daarmee (onbewust en onbedoeld?) een spaak in het wiel van de andere heeft gestoken. Zonder het Bloedpact van 23 augustus 1939 zouden echter noch Hitlers, noch Stalins legers in beweging zijn gekomen en daarvoor dragen beide dictators gezamenlijk de verantwoording.

Dat we dit niet in Russische geschiedenisboeken terugvinden, zoals die onder president Poetin worden uitgegeven, is al erg genoeg. Dat is echter geen reden om de onze niet aan een grondige revisie te onderwerpen. Dat had al veel eerder moeten gebeuren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden