Opinie Alicja Gescinska

Blijf gerust luisteren naar Michael Jackson

Muziek kan soms moreel ­verwerpelijk zijn, maar is dat niet vanzelf omdat de ­maker niet deugt, betoogt Alicja Gescinska.

Michael Jackson Beeld ANP

Mogen we daar nog wel naar luisteren? Nadat de documentaire Leaving Neverland over de hele wereld werd uitgezonden, klonk die vraag overal. Besmeuren de beschuldigingen van pedofilie niet enkel Michael Jacksons persoon, maar ook zijn muzikale nalatenschap? Mij lijkt het best mogelijk zonder gewetensbezwaar naar een nummer van Jackson te luisteren. Jacksons gebreken als persoon hoeven geen afbreuk te doen aan de kwaliteiten van zijn muziek. Maar het is om verschillende redenen moeilijk om die twee gescheiden te houden.

Een eerste moeilijkheid heeft zijn wortels in de 19de eeuw, in het bijzonder in Beethoven. In de Romantiek kwam het ideaal van de authentieke, hoogst individuele kunstenaar tot bloei. De artistieke schepping werd daarbij gezien als de spiegel van de ziel van de kunstenaar: het innerlijke veruitwendigd. Wie in staat is prachtige muziek te maken, moet dus ook wel prachtig van binnen zijn. Die gedachte lag aan de basis van de verheerlijking van de kunstenaar.

Dat de kwaliteiten van mens en kunstenaar volledig samenvallen, is natuurlijk een onzinnige aanname. Componist Wagner had afschuwelijke karaktertrekken, maar dat maakt de ouverture van Parsifal er niet minder prachtig op. Dirigent Sergiu Celibidache gedroeg zich vaak als een despoot met een dirigeerstokje. Over componist Richard Strauss zei dirigent Arturo Toscanini ooit dat hij zijn petje afneemt voor Strauss de componist; voor de mens Strauss zet hij dat petje meteen weer op. Strauss’ problematische verhouding met het naziregime lag ten grondslag aan die uitspraak.

Halfgoden

Toch hebben we ons nooit echt ­bevrijd van de aanname dat een goed kunstenaar ook een goed mens moet zijn. Sterker: door de commercialisering van kunst en cultuur, is die versmelting verergerd. In de tweede helft van de 20ste eeuw werden Hollywoodsterren en popidolen verheven tot half­goden. We moeten niet louter hun werk appreciëren, maar ook hun persoon aanbidden.

Een tweede reden waarom het moeilijk is Jacksons muziek zelf niet in een kwaad daglicht te stellen, ligt aan de tijdgeest. We leven in een ‘koppenhakcultuur’: we zijn genadeloos in ons oordeel over anderen. Bij elke schuiver van een publiek figuur, roepen we om de schandpaal. Hun kop moet op het hakblok van de publieke opinie. Onze tijden zijn moreel ambivalent en mogelijk zoeken we juist daarom zo krampachtig naar een sprankje heiligheid en zuiverheid.

Kindermisbruik is uiteraard meer dan een ‘schuiver’ en een reden om iemands handelen in de scherpst mogelijke bewoording te veroordelen. Maar dat hoeft op zich geen reden te zijn iemands muzikale oeuvre te verketteren. De muziek van Jackson is weerloos tegenover de misstappen van haar schepper. Maar daarom niet waardeloos.

R. Kelly in de Little Caesars Arena in Detroit, 21 februari 2018 in Detroit. Beeld Getty Images

R. Kelly

Anders is het echter gesteld, wanneer iemand nog niet onder de zoden ligt. Nadat r&b-zanger R. Kelly beschuldigd was van seksuele handelingen met minderjarige meisjes, weerklonk luid de roep om zijn muziek te boycotten. Concertorganisatoren zouden een optreden van hem niet meer mogen programmeren en radiozenders zijn muziek niet meer mogen ­laten horen. Daar valt wél iets voor te zeggen. Als je vindt dat iemand achter tralies zou moeten zitten, moet je hem niet op een podium hijsen. Wanneer iemand schuld zou moeten belijden, moet je zijn kas niet spekken.

Het is beter om naar goede muziek van een slecht mens te luisteren, dan naar slechte muziek van een goed mens. Dat is een boude stelling, en de categorieën van goed en kwaad zijn niet altijd welomlijnd. Niet als het gaat over mensen, en niet als het gaat over muziek. Maar er bestaat wel degelijk muziek die problematisch is, omwille van de boodschap die erin verkondigd wordt of de schade die ze berokkent. Het seksisme, het geweld, de verdinglijking van de vrouw tot lustobject in bepaalde vormen van rapmuziek, verdienen veel meer onze veroordeling dan een nummer als Heal the World (ook al mag je dat een sentimenteel gedrocht vinden). De haat die wordt gepropageerd door neonazi-metalbands is problematisch; maar niet de lyrics van Man in the Mirror. Er bestaat wel degelijk moreel verwerpelijke muziek. Maar ons moreel oordeel over muziek moet afhangen van de intrinsieke kwaliteiten van de schepping, niet van die van de schepper ervan.

Rolmodellen en voorbeeldfiguren zeggen veel over een samenleving. Als hedonisme, vertier en ontspanning als hoogste goed worden beschouwd, zet het mensen die dat bieden op de troon. Dat we dat doen met entertainers en sportlieden, zegt meer over ons dan over hen als individuen. We moeten de commotie rond Jackson dus niet louter aangrijpen om een oordeel over hem en zijn muziek te vellen. We moeten zelf voor de spiegel durven staan. Misschien moeten we ophouden mensen te verheerlijken wier morele competenties niet bewezen zijn. Moeten we selectiever en ­bedachtzamer zijn voordat we van onze helden heiligen maken.

Alicja Gescinska, is filosoof en schrijver. 

Van haar hand verscheen o.a. Thuis in muziek, een oefening in menselijkheid, Uitg. De Bezige Bij

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden