ColumnPeter Giesen

Bij elitekritiek hoort ook volkskritiek

Er zijn mensen die hopen dat Sigrid Kaag de eerste vrouwelijke premier van Nederland wordt. Er zijn ook mensen die alleen al gruwen bij het vooruitzicht. Voor hen staat Kaag voor alles wat zij verkeerd vinden aan D66: multicultureel, elitair, arrogant, een partij van mensen die de gewone man slechts tegenkomen als zij per ongeluk langs SBS 6 zappen.

‘Wij zijn een club van elitaire betweters’, schreef Ton Visser uit Oisterwijk, Kaags even kleurrijke als kansloze rivaal voor het lijsttrekkerschap in februari. En op de site van D66: ‘Wij hebben gemakkelijk praten. De meesten van ons redden zich toch wel. Zelfs in tijden van crisis blijven wij van onszelf blij en optimistisch. Maar niet iedereen in ons land is zo. Het zou ons sieren als we wat minder vanzelfsprekend vanuit onze eigen natuurlijke blik naar de wereld kijken. Dat we wat meer rekening houden met de blik van andere mensen.’

De Vraag van Visser: houden we bij de bepaling van onze standpunten rekening met de blik van andere mensen? De Vraag is zo mooi omdat zij het eigen gelijk relativeert. Je kiest een standpunt, maar beseft dat je ook heel anders naar een kwestie kunt kijken.

Terecht is de politieke en zakelijke elites in Nederland en in andere westerse landen verweten dat ze blind waren voor anderen. Ze omhelsden een neoliberalisme dat burgers tot concurrenten van elkaar maakte, ze begroetten zorgen over immigratie met een hautaine politieke correctheid. Toch is die spijker onderhand wel erg vaak op zijn kop geslagen. Bovendien hebben de gevestigde partijen wel degelijk ‘naar de burger geluisterd’, zoals dat zo vroom heet. Op haar site wandelt D66 nog altijd met een elegante boog om de ongemakkelijke kanten van immigratie heen, maar de partij presenteerde ook een ambitieus onderwijsplan dat juist de kinderen van lager opgeleiden nieuwe kansen moet geven. Zo willen de Democraten dat leerlingen tot hun 14de in een brede brugklas zitten. Dat zal pijn doen bij een flink deel van hun kiezers, die hun kind het liefst zo snel mogelijk naar het gymnasium sturen.

PvdA-leider Asscher liet zich inspireren door het strenge Deense immigratie- en integratiebeleid. VVD-staatssecretaris Broekers-Knol luisterde zo goed naar ‘het volk’ dat ze zelfs weigerde een handjevol minderjarige asielzoekers te verlossen van een miserabel bestaan in een Grieks vluchtelingenkamp. De Europese Unie gooide het op een akkoordje met de Libische kustwacht, waardoor vluchtelingen en migranten worden teruggestuurd naar ellendige detentiecentra op het Libische vasteland. Alles is geoorloofd om migranten te weren, ook het schenden van mensenrechten. ‘Het volk’ wil het zo.

Een jonge vluchteling in kamp Moria op Lesbos. ‘Alles is geoorloofd om migranten te weren. ‘Het volk’ wil het zo.Beeld AFP

De gevestigde partijen zijn twijfelaars geworden, bijna wanhopig op zoek naar een nieuw verhaal. De arrogantie zit tegenwoordig bij hun uitdagers, de nationalistische populisten. Nooit zag Nederland een zelfgenoegzamer politicus dan Thierry Baudet. Geert Wilders hield de rechters in de ‘minder Marokkanen’-zaak voor dat hij en zijn aanhangers aan de goede kant van de geschiedenis stonden. Hun volgelingen roepen zich op sociale media uit tot ‘het volk’, hoewel PVV en Forum in de laatste peilingen minder dan 20 procent van de kiezers achter zich wisten te scharen.

Ook aan deze mensen moet de Vraag van Visser worden gesteld. Zijn zij bereid om rekening te houden met de blik van anderen? Willen zij erkennen dat elke kwestie meerdere kanten heeft en dat er soms schijnbaar tegenstrijdige zaken gelijktijdig waar zijn? Bijvoorbeeld dat immigratie problemen veroorzaakt, maar dat de meeste mensen met een migratieachtergrond hardwerkende burgers zijn? Dat je de toegenomen diversiteit van Nederland al dan niet kunt betreuren, maar dat er geen weg terug is, waardoor het consequent stemming maken tegen migranten slechts bijdraagt aan een haatdragend klimaat dat integratie allerminst bevordert. Dat je van alles op de Europese Unie kunt aanmerken, maar dat een klein handelsland als Nederland een groot belang heeft bij Europese samenwerking.

Het genre van de elitekritiek is de afgelopen decennia enthousiast beoefend, vorige week nog door ex-PvdA-Kamerlid Coos Huijsen in de Volkskrant. In zulke kritiek worden de aanhangers van het populisme vaak met grote eerbied behandeld, alsof zij zelf geen enkele verantwoordelijkheid dragen, maar door politieke en sociale ontwikkelingen welhaast gedwongen zijn ongenuanceerde standpunten in te nemen.

Bij elitekritiek hoort volkskritiek. Natuurlijk hebben elites meer macht en hebben lager opgeleiden vaak minder mogelijkheden om vorm te geven aan hun leven, laat staan aan de wereld. Toch is de achterban van het populisme geen passief lichaam wiens standpunten slechts worden bepaald door de houding van elites. De aanhangers van Wilders en Baudet zijn gewone burgers aan wie net zo goed de Vraag van Visser kan worden voorgelegd. Houden zij rekening met de blik van andere mensen? In de demagogische termen van het populisme: ‘de elite’ is al een heel eind over de brug gekomen, nu ‘het volk’ nog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden