Opinie

Betere controle op het gevangeniswezen nodig

Onmenselijke behandeling, foltering en vernedering komen ook in onze gevangenissen voor.

Open dag Huis van Bewaring De Koepel in Haarlem. Beeld Joost van den Broek

Het toezicht op Nederlandse gevangenissen is onvoldoende onafhankelijk en effectief. Dat stelt het Subcomité voor de Preventie van Foltering (SPT) van de Verenigde Naties na een bezoek aan Nederland. Wat is hier aan de hand?

Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken promoot in het buitenland de ondertekening van het zogeheten 'Optioneel protocol' van het Antifolterverdrag. Dat houdt in dat landen een onafhankelijk toezicht moeten hebben op het gevangeniswezen. Zo'n toezichthouder heet het Nationaal Preventie Mechanisme (NPM), en moet proberen gevallen van mishandeling (of - juridisch geformuleerd - foltering en onmenselijke of vernederende behandeling) te voorkomen. Klein probleem was dat Nederland dat protocol zelf lange tijd niet had ondertekend. Onder druk van Buitenlandse Zaken is dat uiteindelijk gebeurd.

Het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft vervolgens het Nederlandse NPM verspreid over vier organisaties: de Inspectie van Veiligheid en Justitie, de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ), de Inspectie Jeugdzorg en de Raad van Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ).

Protest

Zo'n uitwerking staat garant voor een mislukking. Het Nederlandse NPM is een praatclub die alleen overlegt over wat ze gaat doen en op wat voor manier. Als 'onafhankelijk' toezicht is deze constructie bovendien een farce. Alleen de RSJ is onafhankelijk. De overige drie organisaties zijn onderdelen van het ministerie, vallen onder ministeriële verantwoordelijkheid, gebruiken briefpapier van het ministerie, en zetelen in het gebouw van het ministerie. De verantwoordelijke ambtenaren zijn benoemd door het ministerie en voor hun carrière afhankelijk van het ministerie.

Als Rusland of Iran op deze manier 'onafhankelijk' toezicht had georganiseerd op het gevangeniswezen zouden we hen uitlachen. Maar de rest van de wereld moet dit van Nederland wel accepteren. De nationale ombudsman heeft vorig jaar het NPM dan ook uit protest verlaten.

Volgens het ministerie van Veiligheid en Justitie is het NPM wel degelijk onafhankelijk. Departementale Inspecties die werkzaamheden verrichten voor het NPM zouden de vrije hand hebben om in hun rapporten te schrijven wat ze willen. Als ambtenaren van het ministerie iets doen voor het NPM worden ze kennelijk opeens totaal onafhankelijk, en denken niet meer in termen van ministeriële verantwoordelijkheid. Het is bovendien onwaar, omdat de Inspecties eerst toestemming nodig hebben van de verantwoordelijke bewindslieden om onderzoek te doen. Een verzoek van de Inspectie van Veiligheid en Justitie voor het doen van onderzoek naar levenslange gevangenisstraf stuitte op een veto van voormalig staatssecretaris Fred Teeven. Een tweehonderd pagina's tellend verzoek van de Vereniging van Asieladvocaten en -Juristen Nederland (VAJN) om onderzoek te doen naar het gebruik van isoleercellen bij hongerstakers - medisch gezien volstrekt onnodig en zelfs schadelijk - verdween in een la.

Frans- Willem Verbaas.

Grijze zone

Misschien haalt u de schouders op omdat u denkt dat foltering of onmenselijke behandeling in een beschaafd land als Nederland toch niet voorkomt, maar dat is naïef. In alle landen - ook in Nederland - ligt het gevaar op de loer dat gevangenisautoriteiten over de schreef gaan.

Lees het boek van Lucia de Berk over haar gevangeniservaring. Zij beschrijft dat zij in een isoleercel belandde en daar kou leed omdat de ventilator constant aan stond. Toen zij wc-papier tussen haar tenen deed werd dat door de bewaking weggehaald. Om de wc-rol mocht zij alleen vragen als zij naar het toilet ging.

Verder valt te denken aan disproportioneel geweld door gevangenispersoneel. Het gebruik van eenzame opsluiting als straf of ordemaatregel is op zichzelf niet verboden, maar je komt daarbij al snel in de grijze zone.

Misbruik van macht

Zo noemde voormalig ombudsman Alex Brenninkmeijer het opsluiten van hongerstakers in isoleercellen 'misbruik van macht'. En in de psychiatrie wil men af van de isoleercel, omdat het middel erger is dan de kwaal. Je riskeert zelfs dat mensen in een psychose kunnen raken of levenslang psychisch beschadigd worden.

Ook bij de zogeheten 'visitaties' kan veel misgaan. Bij visitaties - bijvoorbeeld bij aankomst in de gevangenis - moeten gedetineerden zich geheel uitkleden voor controle op de aanwezigheid van verboden voorwerpen in lichaamsholten zoals drugs. Ook dit is mensenrechtelijk niet verboden, mits je daar goede veiligheidsreden voor hebt. Zijn die er niet, dan ben je bezig met nutteloze vernedering van gevangenen. Vanwege de veelvuldige visitaties in de Extra Beveiligde Inrichting in Vught is Nederland hierover eerder veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.

Hoog tijd dus om het toezicht op Nederlandse gevangenissen anders te organiseren. Als je geen onafhankelijk toezicht wil, dan moet je maar niet het optioneel protocol ondertekenen. Het NPM kan gewoon worden ondergebracht bij de nationale ombudsman of het College voor de Rechten van de Mens.

Frans-Willem Verbaas is advocaat vreemdelingenrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden