ColumnMartin Sommer

Bestuurders durven burgers niet aan te spreken, uit angst voor staatspaternalisme

In Werkendam preekte een dominee hel en verdoemenis. God heeft het coronavirus gestuurd om ons te straffen. Wij zijn allemaal zondig, ook de kinderen. Er werd schande van gesproken, maar ik kwam ook een minder radicale versie tegen: het coronavirus is de oplossing, de mensen zijn het probleem. De meest gematigden hebben het over een ‘reset’ van de samenleving. Als ziekte en dood zich aandienen, dan komt ineens zoiets ouderwets als moraal om de hoek kijken. Moraal is nu het verhaal.

Minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) nam een stoere pose in en zei tegelijk dat je best een luchtje kon scheppen en drie mensen op bezoek was ook oké.Beeld ANP

Over de communicatie van de vier ministers tijdens hun gezamenlijke persconferentie was nogal wat te doen. De doventolk was geloof ik de enige die het er goed vanaf bracht. Minister Grapperhaus nam een stoere pose in en zei tegelijk dat je best een luchtje kon scheppen en drie mensen op bezoek was ook oké. Die drukte op het strand, ja, dat was asociaal. In de Kamer erkende premier Rutte dat de communicatie beter moest. Er klopte iets niet, maar was het wel de communicatie? De ministers spraken veel woorden, maar stonden toch met hun mond vol tanden. Het ontbrak niet aan communicatie maar aan een heldere morele boodschap.

Ineens blijkt de gereedschapskist van bestuurders akelig leeg. Zelfbeschikking en individuele rechten, dat is de liberale moraal die we kennen. Liever dan ons de les lezen, praten bestuurders over procedures. Rob Jetten sloeg een modderfiguur bij Op1 toen hem herhaaldelijk werd gevraagd of Nederland niet subiet op slot moest. Hij vertelde dat hij niet in het kabinet zat, dat erover zou worden vergaderd en dat we naar de experts moesten luisteren.

Burgemeester van Amsterdam Femke Halsema zei dat ze gaat handhaven, maar met gezonde tegenzin. Wat is dat voor boodschap, behalve dat ze geen zin heeft?Beeld Reuters

Burgemeesters moeten nu met gezag hun gemeente toespreken. Femke Halsema zei dat ze gaat handhaven, maar met gezonde tegenzin. Wat is dat voor boodschap, behalve dat ze geen zin heeft? Mensen moeten gehoorzamen, maar gehoorzamen is iets ouderwets, net als gezag. In het Vondelpark werd gesurveilleerd, een paar kickboksers gingen gewoon door met hun lijf-aan-lijftraining, politieagenten kuierden langs. Eens te meer bleek de ambtelijke verlegenheid om de burgerij de maat nemen.

Esther de Lange pleitte voor protocollen voor alle EU-lidstaten.Beeld ANP

In het AD stond een stuk met Sophie in ’t Veld en Esther de Lange. Volgens de twee boze Europarlementariërs bakt Europa weer niets van deze crisis, aangezien de grenzen dicht gaan en het ene land andere normen stelt dan het andere. België was op slot, Nederland minder. In het ene land zijn er meer ic-bedden dan in het andere. Wat er zo vreselijk is aan deze nationale verschillen, werd niet duidelijk. Maar dat het niet langer zo kan, sprak voor zichzelf. Esther de Lange pleitte voor protocollen voor alle EU-lidstaten.

Protocollen! Boeiend woord, vooral in verband met de ziekenhuizen. In de zorg zijn ze al jaren aan het vechten tegen de procedures en protocollen, en voor de vrijheid van de professional om het goede te doen en de tijd te krijgen. Protocollen zijn de uitdrukking van het gehate neoliberalisme, dat de moraal uit de weg gaat. Net als trouwens voorheen minister Bruno Bruins met zijn uitspraak dat ziekenhuizen niet meer zijn dan ‘een stapel stenen’. Nu blijkt daarvan het tegendeel. Ziekenhuizen zijn de plek waar morele gevoelens zijn teruggekeerd, zoals gezag, gehoorzaamheid, trouw, moed, opofferingsgezindheid ook. Wie had drie weken geleden gedacht dat zich duizenden voormalige verpleegsters en artsen vrijwillig zouden melden om te helpen, waarmee ze zelf ook nog het risico nemen de ziekte op te lopen?

Dit is een andere moraal dan de zelfontplooiing waarvoor de staat moet opdraaien. Ook die is er nog, ik las over vakantiegangers die ergens ver weg vastzaten en klaagden dat het ministerie ze niet van tevoren had gewaarschuwd. Bestuurders durven de burgers niet aan te spreken, uit angst voor staatspaternalisme en omdat ze bang zijn dat de gelijkheid in het gedrang komt. Naastenliefde is nu eenmaal liefde voor je naaste, niet voor de hele wereld. De gevraagde solidariteit van de Groningse ziekenhuizen door de collega’s in Brabant levert al spanningen op.

Gevoelens over goed en kwaad, recht en onrecht, hebben hun eigen geschiedenis, wat in de coronacrisis de verschillen in aanpak tussen Noord- en Zuid-Europa verklaart. Het katholieke zuiden is autoritair, van bovenaf, en er wordt tot de laatste snik gevochten om de dood buiten de deur te houden. In de noordelijke, van oudsher protestantse landen, belanden er minder mensen op de ic omdat men voordien al tot de slotsom is gekomen dat dit lijden niet langer opweegt tegen de gewonnen weken of maanden.

In die cultuurverschillen zie ik geen kwaad. Iets anders is de huiveringwekkende discussie over de ‘triage’ van ouderen, waarin men kennelijk tracht ook de dood te protocolleren. Triage, alleen al het woordgebruik wijst op het slechte geweten van degenen die vinden ‘dat we hierover moeten praten’, en die het niet over ‘selectie’ willen hebben.

Mensen boven de tachtig zouden bij een volle ic niet meer moeten worden geholpen, zodat jongeren met uitzicht op een langer leven aan bod kunnen komen. Ook dit is een vlucht in de procedure om de morele vraag uit de weg te gaan. Want na de tachtigers zullen de rokers en de drinkers afvallen. En vervolgens de lager opgeleiden, omdat die niet sporten en sowieso al zeven jaar korter te leven hebben.

Maar ik zeg één ding: God houdt u in de gaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden