Vonk

Bent u ook de draad kwijt door 170 keurmerken? 'Schaf ze allemaal maar af.'

Schaf die keurmerken toch af, zegt Teun van de Keuken. Ze zijn nietszeggend geworden en het zijn er simpelweg te veel. We hebben een nieuw model nodig, een dat is gebaseerd op vertrouwen.

Teun van de Keuken Beeld Foto: Eddo Hartmann

Er zijn meer omfloerste manieren om dit te zeggen, maar als deze zaak iets kan gebruiken, dan is het duidelijkheid: de tijd van de keurmerken is voorbij. We hebben een nieuw model nodig dat is gebaseerd op openheid en vertrouwen.

Keurmerken die zeggen dat producten betrouwbaar zijn, puur, eerlijk, fair (dat is ook eerlijk), eco, bio (is dat niet hetzelfde?), slaafvrij, op verantwoorde wijze uit zee gevist, uit goed hout gesneden en aangesloten bij een regenwoudalliantie. Die keurmerken zijn nietszeggend geworden. Er zijn er domweg te veel.

Enige tijd geleden bleek uit onderzoek van Milieu Centraal dat er in de afgelopen anderhalf jaar negentig keurmerken in ons land zijn bijgekomen. We hebben er nu 170. 170! Erger is misschien nog wel dat veel daarvan nauwelijks worden gecontroleerd.

Zelfs Lilianne Ploumen, de minister van keurmerken, gaf toe dat ze 'totaal de draad kwijt' is en wil daarom 'meer orde aanbrengen' in deze keurmerkengekte. Wij wensen haar veel geluk en wijsheid toe.

Minister van keurmerken Lilianne Ploumen gaf toe dat ze 'totaal de draad kwijt' is en wil daarom 'meer orde aanbrengen' in de keurmerkengekte. Beeld anp

Koffie

In theorie is een keurmerk natuurlijk fantastisch. Zo kun je er als consument blindelings op vertrouwen dat een product deugt. Maar laten we eens naar koffie kijken.

Als je als producent een beetje eerlijk en verantwoord voor de dag wil komen, met hart voor de koffieboer, dan heb je keus uit liefst drie keurmerken: Max Havelaar (Fair Trade), UTZ Certified en Rain Forrest Alliance. Alle drie hebben ze mooie logo's waarvan de eerlijkheid af spat. Maar waarom zijn er drie eerlijkheidlogo's? Is de één eerlijker dan de ander? Waarom en hoe moet de klant daartussen kiezen? Dat kan alleen als hij zich volledig verdiept in de achtergrond en doelstellingen van deze organisaties. Maar dat is toch juist niet de bedoeling van die stickertjes? Als wij ons moeten verdiepen - waar ik een voorstander van ben - dan is het keurmerk overbodig.

Als bedrijf of organisatie kun je vrij makkelijk zelf een keurmerk beginnen. Zo is Ahold ooit met UTZ ook begonnen. Het moederbedrijf van Albert Heijn had genoeg van de strenge en lastige criteria van Max Havelaar/Fair Trade. Vooral de gegarandeerde minimumprijs voor boeren en het werken met kleine boeren, verenigd in coöperaties, zinden Ahold niet. Het wilde wél goede sier maken in de schappen, maar ook graag zaken doen met grote plantagehouders en de prijs van koffie gewoon door de wereldmarkt laten blijven bepalen. Samen met een grote koffieboer in Guatemala begon Ahold Utz Kapeh, nu UTZ Certified, inmiddels het grootste keurmerk in de supermarkten en vooral geliefd bij de industrie.

Een arbeider sorteert koffiebonen in een fabriek in Keinjege, Kenia. Deze zomer werd bekend dat deze koffieproducent een genetisch gemodificeerde soort ontwikkeld die beter tegen droogte en ziekte kan, en bovendien meer smaak en cafeïne bevat. Beeld reuters

Controle

Zelf ben ik medeschuldig aan de keurmerkinflatie. Toen ik samen met mijn collega's van het televisieprogramma Keuringsdienst van Waarde de chocoladereep Tony's Chocolonely op de markt bracht, plakten wij er een '100 % slaafvrij'-logo op. Al vrij snel werden wij door een ander chocoladebedrijf voor de rechter gedaagd omdat wij helemaal niet zouden kunnen garanderen dat onze chocolade slaafvrij was. Elke chocolade werd immers met slaven gemaakt! (Interessant omdat het bedrijf impliciet het gebruik van slaven toegaf.) Van de rechter mocht Tony's het slaafvrije logo blijven voeren. Waarom? Omdat Tony's ook was gecertificeerd door Max Havelaar, dat zelf ook garandeert dat producten zonder slaven worden geproduceerd. Het ene keurmerk staat dus garant voor het andere. Maar wie controleert of het keurmerk aan het begin van de keten betrouwbaar is?

Met de Keuringsdienst besloten we onderzoek te doen naar het Max Havelaar-keurmerk. Het resultaat was weinig opbeurend. Zoals u weet betaalt de consument meer voor een gecertificeerde chocoladereep dan voor chocola zonder keurmerk. Voor wij aan ons onderzoek begonnen, gingen wij ervan uit dat een aanzienlijk deel van dat extra geld direct bij de boer zou terechtkomen. En dat de fairtradeboer een eerlijke prijs voor zijn waar zou krijgen. Wat blijkt? Als je in de winkel een euro meer betaalt voor eerlijke chocolade, dan krijgt de boer daar niet eens een cent van. Bij navraag bleek de leverancier van onze chocola - met Max Havelaar goedkeuring - ook niet te kunnen vertellen waar de cacao precies vandaan kwam. Niet eens uit welk land.

Nader onderzoek in Ghana, één van de belangrijkste cacao exporterende landen, bracht nog meer misstanden aan het licht. Zo bleken de boeren die wij spraken niet te weten dat ze voor de fairtrademarkt produceerden. Anderen moesten een jaarlijkse contributie aan hun coöperatie betalen die hoger was dan hun fairtradebonus. En de coöperatie die bonen verkocht als fair trade, kocht niet alleen bonen in van geregistreerde leden, maar ook van andere, niet-geregistreerde boeren. Waar hun cacao vandaan kwam en of ze wel of niet met slaven werden geproduceerd, is onbekend.

De first ladies van Maleisië (midden rechts) en Singapore (midden links) bekijken Maleisische chocolade bij de opening van de Maleisische `Agrobazaar' in Singapore, 27 augustus. Beeld afp

Rem

Keurmerken remmen bedrijven eerder af, dan dat ze hen motiveren. Ze garanderen een zeker minimum op milieu- of mensenrechtengebied, maar zijn niet zaligmakend. Een milieukeurmerk wil zeker niet zeggen dat er sprake is van een ecologische idylle: een varkenshouderij, bijvoorbeeld, krijgt een eco-keurmerk wanneer de dieren in hun stal 1,3 vierkante meter tot hun beschikking hebben en een uitloop naar buiten van 1 tot 2,5 vierkante meter per dier. Idyllisch, niet?

Toch hoor je fabrikanten zelden zeggen dat hun gecertificeerde waar verre van ideaal is. Ze maken goede sier met hun felbegeerde bewijs van goed gedrag, verkopen er misschien enkele artikelen meer door en leunen achterover. Waarom zou je verder gaan dan van het keurmerk moet?

Een zak koffiebonen met het `Max Havelaar' fair trade label van Café Liégeois in Battice, België. Beeld belga

Schandalen

Die zeventig nieuwe keurmerken kwamen erbij in dezelfde periode dat er veel mis ging in de voedselindustrie. Poep op het vlees in slachthuizen, salmonella in de zalm, niet-biologische eieren die als biologisch worden verkocht, met melanine besmette melk en paard dat als rund in de winkel werd verkocht. De keurmerken zijn niet minder dan een wanhopige schreeuw om vertrouwen in een verrotte wereld. 'Wij zijn wel eerlijk! Wij zijn wel verantwoord! Wij zijn puur!'

Straks heeft elke verpakking een keurmerk, maar tegen zo veel schandalen valt niet op te stickeren. Zoals er wordt gesjoemeld met voedsel, kan er worden gesjoemeld met keurmerken. Niet-biologisch voedsel kan als biologisch in de schappen eindigen, met eieren is dat al gebeurd. Wie gelooft het nog? Het is tijd voor een nieuw model: het Cees-model.

Het Cees-model

Mijn slager, Cees, is niet biologisch, omdat hij dat niet wil. Biologisch zijn kost namelijk geld - dat dan weer moet worden doorberekend aan de klant - en is lastig. Cees maakt namelijk ook soepen en stoofschotels. Soms bedenkt hij op maandagmorgen dat het tijd is voor erwtensoep en dan maakt hij die. Als hij een biologische slager was, dan zouden alle ingrediënten van de erwtensoep biologisch moeten zijn. En dat zou allemaal moeten worden geadministreerd en gecontroleerd. Cees wil gewoon goed vlees verkopen en lekker eten maken.

Cees is wel volledig open over zijn koopwaar. Als ik hem zou vragen wat er in zijn soep zit, dan zou hij mijn vraag beantwoorden. Ook over de herkomst van zijn dieren kan hij mij alles vertellen, waar de dieren hebben geleefd en hoe. En wat ze te eten hebben gehad. Ik heb met hem geen keurmerkrelatie, maar een vertrouwensrelatie. Soms heeft hij perfecte longhaas in huis en vraagt hij of ik er wat van wil. Op andere momenten raadt hij mij af de entrecote te kopen, omdat die nog een weekje moet rijpen.

Hij nam mij zelfs een keer mee naar varkensboerderij de Panhof in Salland, waar hij vlees koopt: twee zeugen en 26 biggen hadden een flink stuk bos en een groot weiland helemaal voor zichzelf. De beesten konden gaan en staan waar ze wilden en ze kregen biologisch voer. Hun staartjes knorden van geluk. Toch hebben de Panhofkarbonades en worsten geen EKO-keurmerk. De boer vindt het te duur. Maar het is biologischer dan menig biovlees met een logo van goed gedrag.

Het Cees-model kunnen we ook het model De Wit noemen. Deze slager maakt de beste ossenworst van Amsterdam, en wie wil kan gewoon in zijn kelder gaan kijken hoe die wordt gemaakt. Ook over de herkomst van zijn koeien- en varkensvlees kan deze slager alles vertellen. In dit model weten fabrikanten waar hun producten vandaan komen en onder welke omstandigheden ze zijn geproduceerd. Hierover zijn ze tegen hun klanten volstrekt eerlijk. Als ze iets niet weten, dan zeggen ze dat. En proberen ze uit te vinden hoe het zit. Als er iets niet deugt, dan zeggen ze dat ook. En proberen ze hier iets aan te doen. Geen mooie praatjes als de werkelijkheid niet mooi is. De handelaar neemt verantwoordelijkheid voor de spullen die hij verkoopt. Alleen zo kan de relatie tussen de klant en de voedselproducent worden hersteld.

Een jongen kust een biggetje tijdens een bezoek aan een varkensboerderij met het Label Rouge, in het Franse Marigne-Laille. Het Label Rouge is een officieel Frans keurmerk voor superieure kwaliteit van boerderijproducten. Beeld afp

Maar is dit haalbaar? Voor een kleine slager of groenteboer is het al een hele klus. Laat staan voor een multinational. Die krijgt zijn spullen van de wereldmarkt! Daar is toch echt niet na te gaan welk koffieboontje en welk druppeltje palmolie van welke plantage komen. Hun probleem, zou ik zeggen. Als je voedselschandalen in de toekomst wilt voorkomen dan moet je het weten. Dé vraag is niet of het kan, maar of je het wil. Voor de Keuringsdienst van Waarde heb ik over de hele wereld fabrieken bezocht. De ene nog hygiënischer en futuristischer dan de ander: gangen waar je door bakken ontsmettingsmiddel loopt, infraroodbakken om visgraten op te sporen, personeel in ruimtepakken. Allemaal in verre arme landen, waar de middelen verder beperkt zijn. Dit kan omdat multinationals dat eisen en wij in het rijke Westen het belangrijk vinden.

Tony's Chocolonely, waarbij ik al jaren niet meer betrokken ben, is bijvoorbeeld hard bezig de keten meer inzichtelijk te maken. In het project 'Beans tot Bar' halen ze hun cacao direct van een coöperatie, met wie ze een langdurige relatie zijn aangegaan, en maken er chocolade van. Geen schimmige tussenhandel meer, ze weten precies waar hun cacao vandaan komt. Op deze manier komt het Cees-model ook voor grotere bedrijven in zicht.

Groenten en fruit op een markt in Boekarest. Beeld afp

Bewuste keuze

Uiteraard kunt u mij van naïviteit betichten. Waarom zouden bedrijven volledige openheid van zaken geven? Die willen dat helemaal niet. Die hebben veel te veel te verbergen en verschuilen zich liever achter de schijnzekerheid van een keurmerk. Daarom is onze rol, van consumenten, van groot belang. Op de vraag waarom bedrijven hun arbeiders uitbuiten, dieren in kleine hokken opsluiten en het milieu vervuilen, is het antwoord vaak 'omdat de klant het wil'. Oftewel: de klant kijkt vooral naar de prijs en wil niet meer betalen dan noodzakelijk. Kennelijk hebben bedrijven zelf geen moraal. Daarom moeten wij aan onze winkeliers en fabrikanten duidelijk maken dat we een vertrouwensrelatie met hen willen: van klant tot verkoper.

Wij moeten ons verstand gebruiken, ons niet in de luren laten leggen door mooie praatjes op de voorkant van verpakkingen, maar kijken naar de inhoudsdeclaraties op de achterkant en bewuste keuzen willen maken. Dat is iets heel anders dan producten kopen met het 'bewuste keuze'-label, het lachwekkendste keurmerk in de schappen. Nee, wie bewust kiest, stelt vragen aan zijn winkelier: waar is uw product gemaakt en hoe? Kan hij die vragen niet beantwoorden, dan gaat u een deurtje verder. Wie zwijgt, loopt klanten mis. Of gaat u toch liever klakkeloos voor een keurmerk?

Teun van de Keuken is journalist, televisie- en radiomaker. Hij is vooral bekend van het programma Keuringsdienst van Waarde. Ook was hij initiatiefnemer van Tony's Chocolonely. Zijn boek, Puur en eerlijk, verschijnt op 16/9 (Thomas Rap, 12,90 euro). Hij zit op Twitter: @Teunvandekeuken.

Chiquita-bananen op een markt in Los Angeles. Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.