België als laboratorium voor de EU

Het is te simpel om het conflict voor te stellen als een strijd tussen twee homogene fronten, dé Vlamingen en dé Franstaligen...

Om Belgische politici hun eigen taalgemeenschap te laten overstijgen, moet een deel van de federale parlementsleden worden verkozen in een kieskring die het hele land bestrijkt.

Ondanks alles is het toch maar weer bewezen: met vereende krachten kunnen Belgen nog steeds de wereldtop halen. Al is het dan in de discipline ‘langst regering vormen’. Want, beste noorderburen, het Europese record dat op uw naam stond, omdat u er in 1977 maar liefst 208 dagen over deed om de regering-Van Agt I in het zadel te krijgen, dat record hebben we op 7 januari dit jaar met glans verbroken. Zelfs het wereldrecord ligt binnen Belgisch bereik: houden we het nog vol tot 29 maart, dan winnen we het ook van… Irak. Onmogelijk lijkt dat niet, zoals de zaken er nu voorstaan.

Nu stelt u zich ongetwijfeld de vraag: hoe doen die Belgen dat toch? Laat me een poging wagen enkele elementen van de verklaring te belichten. Laten we beginnen bij de verkiezingen van vorig jaar. U moet allereerst weten dat een federale verkiezing in België in de praktijk uit twee aparte regionale verkiezingen bestaat.

In theorie

Aan de ene kant heb je Vlaamse partijen die zich aandienen aan Vlaamse kiezers en debatten voeren in Vlaamse media. Aan de andere kant heb je Franstalige partijen die zich aandienen aan Franstalige kiezers en debatten voeren in Franstalige media. Dat komt doordat België het enige federale land is zonder federale partijen en dat de kieskringen zo georganiseerd zijn dat die partijen enkel het electoraat in hun eigen taalgemeenschap bedienen. Allemaal worden ze echter wel verondersteld om een beleid te voeren in het belang van alle inwoners van het land. In theorie dan toch.

De ‘Vlaamse’ verkiezingen werden gewonnen door de Vlaams-nationalistische N-VA, die op termijn een onafhankelijk Vlaanderen wil. Nu zou je de N-VA ook wel de ‘Lijst De Wever’ kunnen noemen, gezien het communicatietalent van haar populaire voorzitter, ook bekend als Bart. Uit de ‘Franstalige’ verkiezingen kwam als grote winnaar de linkse Parti Socialiste uit de bus, onder leiding van de Italiaanse migrantenzoon Elio Di Rupo.

Hervorming

Samen met vijf andere partijen die hen helpen aan een tweederde meerderheid te raken, zoeken N-VA en PS sindsdien een akkoord over een hervorming van de Belgische staat. Dat zou de zesde moeten worden sinds 1970.

Die onderhandelingen kennen verschillende complexe facetten, maar de achterliggende dynamiek bestaat grotendeels uit de speurtocht naar een evenwicht tussen enerzijds de N-VA, die een zo groot mogelijke stap wil zetten naar Vlaamse autonomie en dus zoveel mogelijk bevoegdheden wil overhevelen van het federale naar de deelniveaus, en anderzijds de PS die er op wil toezien dat de solidariteitsmechanismen, zoals die vooral bestaan in de sociale zekerheid en de financieringswet, zoveel mogelijk in stand blijven. Het is dan ook het minder welvarende Wallonië dat vandaag het meest een beroep doet op die solidariteit.

Polarisatie

Ik leg de klemtoon bewust bij N-VA en PS, want het is te simpel om het conflict voor te stellen als een strijd tussen twee homogene fronten, dé Vlamingen en dé Franstaligen. Zo groeit ook binnen de Vlaamse publieke opinie de polarisatie tussen hen die de N-VA-logica volgen en hen die hem aanklagen. Vlaanderen is al even verdeeld als België over waar het met het land naartoe moet.

Een diversiteit die ook bestaat bij de N-VA-kiezers zelf, die lang niet allemaal het einde van het land willen. Wetenschappelijk onderzoek spreekt al jaren van zo’n 10 procent separatisten in Vlaanderen. Bart De Wever kent die cijfers uiteraard ook en probeerde daarom dat separatisme tijdens de verkiezingscampagne wat weg te moffelen, onder meer door te stellen dat België uiteindelijk wel automatisch zou verdwijnen en dat de N-VA daar dus weinig mee te maken heeft. In dat licht is het wel niet geheel duidelijk waarom de partij al maanden immense inspanningen levert om alvast een reeks bevoegdheden te splitsen.

Links en rechts

Een andere tegenstelling die achter het communautaire conflict schuilt, is die tussen links en rechts. Zoals veel nationalistische partijen, ent de N-VA zich op de dominante ideologische stroming in haar regio en in Vlaanderen is dat de rechterzijde. De partij vertolkt frustraties die leven in Vlaamse rechts-liberale middens, omdat er op Belgisch vlak doorgaans met de PS moet bestuurd worden. Het is vergelijkbaar met hoe de Waalse beweging enkele decennia geleden autonomie eiste, omdat ze de Waalse economische crisis te lijf wou gaan met linkse recepten, die op nationaal niveau moeilijk lagen door de dominantie van de Vlaamse christen-democratie. Het Waals nationalisme kon niet anders dan links zijn, het Vlaams-nationalisme niet anders dan rechts.

Daarom loopt de breuklijn aan de onderhandelingstafel ook tussen enerzijds de centrum-linkse partijen - drie Franstalige maar ook twee Vlaamse - en anderzijds de N-VA, daarin gevolgd door de Vlaamse christen-democraten van CD&V. Die traditionele machtspartij is intern links-rechts verdeeld, maar besloot na het zware verlies aan N-VA bij de verkiezingen om de Vlaams-nationalisten niet meer te lossen.

Hoewel Vlamingen en Franstaligen dus geen homogene fronten vormen, is dat wel het beeld dat vaak overheerst, zeker in het buitenland, maar vaak ook in België. Waarmee we zijn aanbeland bij de rol van de media in dit verhaal.

'Autonomistisch militantisme'

Elio Di Rupo beschuldigde enkele weken geleden de Vlaamse pers van Vlaams ‘autonomistisch militantisme’ terwijl hij in dezelfde beweging de Franstalige pers neerzette als een toonbeeld van objectiviteit. Eerder beweerde zijn tegenpool Bart De Wever precies het omgekeerde: Franstalige media zouden almaar de Vlamingen aanvallen daar waar de Vlaamse pers er genoegen in schept om ‘haar politici’ af te vallen. Deze dubbele beschuldiging in spiegelbeeld zegt wellicht nog het meest over dit land. Beide heren hebben zowel gelijk als ongelijk. Het woord militantisme is overtrokken - al geldt het aan beide kanten wel voor een aantal individuele journalisten - maar media volgen wel degelijk vaak de dominante consensus aan de eigen kant van de taalgrens.

Nu wordt het journalisten ook niet altijd makkelijk gemaakt om zo objectief mogelijk te berichten over de communautaire twisten of om debatten te organiseren tussen Vlaamse en Franstalige politici. Omdat die politici enkel kiezers hebben in hun eigen taalgemeenschap verkiezen ze doorgaans een uitstapje naar de lokale markt boven een bezoek aan de tv-studio’s aan de andere kant van de taalgrens. Dat levert dan vaak debatten onder taalgenoten op en versterkt weer de clichés en het onbegrip. Nu is het met de politieke crisis wel wat verbeterd. Sommige partijen beseffen nu dat ze er ook baat bij hebben de publieke opinie aan de andere kant te bereiken, maar structureel worden ze daar niet toe aangemoedigd.

Kieskring

Dat is één van de redenen dat ondergetekende, samen met veel andere academici en opiniemakers, heeft voorgesteld een deel van de federale parlementsleden te verkiezen in een kieskring die het hele land bestrijkt. Dat zou niet enkel politici aanmoedigen de loutere belangen van hun taalgemeenschap te overstijgen, het zou ook een antwoord zijn op het huidige democratisch deficit. Een Waalse kiezer kan zich immers al sinds 1974 niet meer uitspreken over de eerste minister, sindsdien steeds een Vlaming van een partij die enkel opkomt in het noorden van het land. En een Vlaamse kiezer kan al 22 jaar het beleid op financiën niet beoordelen, want dat wordt steeds gevoerd door een Franstalige minister van een partij die enkel het zuiden vertegenwoordigt.

Dat Belgisch democratisch tekort vertoont parallellen met het Europese. Ook een Europese verkiezing bestaat uit 27 aparte nationale verkiezingen (eigenlijk 28, met de Belgische gespletenheid). De Europese federalisten van de Spinelli-groep bepleiten daarom de verkiezing van een deel van de Europese parlementsleden via een Europese kieskring. Vandaag een vrij utopisch voorstel. België, dat net als Europa kampt met de vraag hoe je optimale instellingen maakt voor een meertalige democratie, zou een laboratoriumfunctie kunnen vervullen voor Europa. Maar ook dat lijkt vandaag vrij utopisch.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden