Europa in de overgangLiesbeth van de Grift

‘Belangen wisselen in Europa’

Boeren protesteren in Brussel tegen een gezamenlijke voedselprijzen binnen de EEC, maart 1971.Beeld Getty

Met de Brexit komt de EU in een nieuwe fase. In deel 4 (slot): Liesbeth van de Grift over de invloed van burgers en buitenlui op de Europese integratie.

Na een ontploffing ontsnapte op 10 juli 1976 een gifwolk richting Seveso, ten noorden van Milaan. Het gif met hoge concentraties dioxine kwam uit een chemische fabriek die deel uitmaakte van het Zwitserse concern Hoffmann-LaRoche. Historica Liesbeth van de Grift, hoofddocent aan de Universiteit Utrecht en lid van de Jonge Akademie (een KNAW-platform) brengt de ramp in herinnering als voorbeeld van haar onderzoek naar de invloed van maatschappelijk organisaties op de gang van zaken in Europa.

Van de Grift: ‘Er werd geen informatie gegeven over wat er was gebeurd. Het gifgas had een grote impact op de gezondheid van de omwonenden: chlooracné, vee dat stierf. Tijdelijk hief de Italiaanse regering zelfs het verbod op abortus op. Vervolgens is dat giftige afval ergens in Frankrijk gedumpt, op een plek die Hoffman-LaRoche geheim hield. Er was op dit vlak niets geregeld. Maar toen verklaarden West-Duitse artsen dat ze producten van Hoffman-LaRoche gingen boycotten. Consumentenorganisaties in alle lidstaten sloten zich daarbij aan. En de Brusselse koepel van consumentenorganisaties ging lobbyen bij de Europese Commissie en het Europees Parlement. Dit resulteerde in de Seveso-richtlijn die nog steeds bestaat. Die richtlijn onderwerpt producenten van gevaarlijke stoffen aan Europese regelgeving.’

Waar staat dit voor?

‘Ik vind het een mooi voorbeeld omdat deze richtlijn van onderop tot stand is gebracht. Consumentenorganisaties zijn sinds de jaren zestig in Brussel aanwezig en praatten mee, terwijl de milieuclubs nog aan het demonstreren waren.’

Is er te weinig aandacht voor deze integratie van onderop?

‘Volgens veel wetenschappers zou pas in de jaren negentig de EU worden gepolitiseerd. Vanaf dan zou er kritisch naar worden gekeken en zou dat ook een rol gaan spelen in verkiezingscampagnes en de nationale politiek. Daarvoor zouden de burgers zich nauwelijks interesseren voor de Europese Gemeenschap. Dat leek me als historicus moeilijk voor te stellen.’

Wat zijn uw bevindingen?

‘Vanaf de jaren vijftig hebben veel mensen met Europees beleid te maken gehad. Landbouw-, visserij-, consumentenorganisaties, later ook milieuorganisaties, hebben geprobeerd invloed uit te oefenen. Dat is ook vaak gelukt. De Europese Commissie was – en is – niet zo groot en kon de kennis en expertise van deze belangenorganisaties goed gebruiken. Veel politieke wetenschappers vinden dat deze niet-gouvernementele organisaties een belangrijke rol kunnen spelen bij het compenseren van het democratisch tekort. Ze geven zorgen die onder hun achterban leven door aan beleidsmakers en leggen over de uitkomst ervan verantwoording af aan hun achterban. Mijn vraag is dan of ze deze rol van participerende democratie ook daadwerkelijk hebben vervuld.’

Liesbeth van der Grift.

De Britten participeren niet meer mee.

‘Je zag dat de boeren in Cornwall voor Brexit hadden gekozen. Maar ze vroegen wel aan de lokale autoriteiten of ze hun Europese landbouwsubsidies konden behouden. Hoe kan dat nou? De boeren worden de best betaalde ambtenaren van Europa genoemd, waarom zijn ze dan toch zo kritisch op de EU?’

Wat denkt u?

‘Dat heeft onder meer te maken met de opkomst van natuur en milieu in de politiek. Kwaliteit van leven werd opeens belangrijk. Dat heeft invloed op wie er in Brussel mag meepraten. Eerst waren het alleen de producenten van de agrarisch sector die met elkaar het beleid maakten. Toen kwamen er grotere belangen in het geding en veranderde de definitie van belanghebbenden. Dat gebeurt voortdurend in de EU-geschiedenis.’

Is dat goed voor het draagvlak van de EU?

‘Als er meer organisaties meepraten die staan voor een groter aandeel van de bevolking, dan schept dat draagvlak. Maar tegelijkertijd kan beleid dat in een bepaalde periode wordt gezien als vernieuwend en meer democratisch, twintig jaar later weer als technocratisch worden bekritiseerd. Omdat de organisaties die aan tafel zijn uitgenodigd ver van hun achterban weg zijn komen te staan. En nieuwe groepen zichzelf als belanghebbenden gaan beschouwen. Het blijft dynamisch.’

Kunt u een voorbeeld van die dynamiek geven?

‘Natura 2000, het Europese netwerk van beschermde natuurgebieden. Dat heeft de Commissie helemaal volgens het spoorboekje van de participerende democratie gedaan, met veel invloed van milieuorganisaties en wetenschappers. Maar op lokaal niveau klaagden landeigenaren en de toeristische sector dat zij niet zijn gehoord. Dat vind ik het interessante: wat een belanghebbende is, verandert in de tijd. Er worden steeds nieuwe claims neergelegd.’

U heeft gewerkt op de Balkan. Is het van belang dat Servië en ­Albanië perspectief op EU-lidmaatschap wordt geboden?

‘Door het lidmaatschap in het vooruitzicht te stellen is er veel bereikt: rechten voor minderheden, conflicten tussen staten die zijn beslecht. Het perspectief op EU-lidmaatschap is belangrijk om niet in de sfeer van andere, autoritaire staten te komen. Maar de landen op de westelijke Balkan zijn nog bij lange na niet in staat om aan de criteria te voldoen. Het is beter eisen te stellen zolang ze nog in de wachtkamer zitten.’

Schoonmakers in beschermende pakken proberen de omgeving van Seveso in Italië van gif te vrijwaren, na de ontploffing van de chemische fabriek van Hoffmann-LaRoche in juli 1976.Beeld Getty

Zijn Roemenië en Bulgarije te snel lid geworden?

‘Op het gebied van bestuur en bestrijding van corruptie zijn er nog problemen. En het toezicht vanuit de EU is niet effectief. Maar we moesten de landen die niet het geluk hadden aan de westkant van het IJzeren Gordijn te belanden de kans geven terug te keren naar Europa.’

Maakt u zich zorgen over een corona-effect?

‘Zeker als het gaat om Hongarije. Premier Orbán grijpt de crisis aan om de noodtoestand uit te roepen zonder eindtermijn. Collega’s van mij werken bij academische instellingen die sterk beperkt zijn in hun onafhankelijkheid. Heel cynisch dat ze nu de straat niet op kunnen om te demonstreren, omdat ze dan het risico lopen om besmet te worden. En intussen wordt hun afdeling genderstudies gesloten en kunnen ze geen kritisch onderzoek meer doen naar de Holocaust.’

Zijn lidstaten bereid andere lidstaten op de vingers te tikken?

‘De drempel om sancties op te leggen is ontzettend hoog. Maar dan moeten de regeringsleiders er wel bij zeggen dat wat hen betreft Europa voornamelijk een marktproject is. Dat het hun dus niet in eerste instantie gaat om de waarden – mensenrechten, de rechtsstaat, democratie − die ook in het verdrag staan. Ik hoop dat er een Europese Unie mogelijk is waarbij die waarden wel een hoofdrol spelen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden