Opinie Geopolitiek

Bekijk Golf-conflict niet louter door een westerse bril

In de huidige crisis in de Perzische Golf is ook een belangrijke rol weggelegd voor rising power China. Dit betogen geopolitiek strateeg Joris Teer en geopolitiek analist Alex Krijger. 

De Iraanse president Rohani (rechts) tijdens een onderhoud met de Chinese president Xi Jinping in Teheran. Beeld EPA

In het Westen beschouwen we de nieuwe crisis in de Perzische Golf alsof we nog in de jaren tachtig leven. De Amerikaanse troepenopbouw en de kaping van de onder Britse vlag varende olietanker Stena Impero creëren het beeld van een conflict waarbij er slechts twee partijen zijn: Iran en het Westen. Daarbij missen we de bredere geopolitieke realiteit: de strijd tussen rising power China en ruling power Amerika. China wil Iran opbouwen als hoeksteen in zijn nieuwe wereldorde. Washington is niet van plan dit toe te staan.

Met zijn piraterij lijkt Iran 35 jaar ­teruggegaan in de tijd. De tankeroorlog in de jaren tachtig met Irak bedreigde de wereldwijde oliehandel. Toen waren vooral de VS sterk afhankelijk van olie-importen uit het Midden-Oosten vervoerd door de Straat van Hormuz. Onder Obama zijn zij dankzij de schaliegasrevolutie vrijwel energie-onafhankelijk geworden.

China daarentegen was in de jaren tachtig netto-exporteur van olieproducten. Na drie decennia van stormachtige economische groei werd China in 2003 ’s werelds één na grootste olie-importeur en in 2017 de grootste. Grofweg eenderde wordt aangeleverd vanuit Irak, Iran, Saoedi-Arabië en de overige Golfstaten via de Straat van Hormuz. Aanhoudende onrust tussen Iran en de Verenigde Staten ­bedreigt dus direct een belangrijke ­levenslijn van de Chinese economie. Naast de vertragende groei, de handelsoorlog met de VS, opstand in Hongkong en internationale aandacht voor mensenrechtenschendingen in Xinjiang bezorgt Trump China nog een hoofdpijndossier.

De ellende voor president Xi wordt nog groter als de VS kiezen voor escalatie of zelfs regime change in Teheran. Het voortbestaan van het ­regime is voor China naast olie en gas namelijk van enorm commercieel en geostrategisch belang.

Iran is een kolossale veilige haven in het door Amerikaanse bondgenoten gedomineerde Midden-Oosten. Anders dan in Irak, Saoedi-Arabië en de overige golfstaten hoeft China in haar handel en samenwerking met Iran niet te vrezen voor Amerikaanse bemoeizucht. De VS hebben immers geen diplomatieke banden met Iran. Hierdoor floreert de commercie: het Teheraanse metronetwerk is door China aangelegd, schappen in Iraanse supermarkten lopen over van Chinese importproducten en elke keer dat de VS sancties opleggen, hebben Chinese staatsbedrijven een ­monopolie op de ontwikkeling van Irans olie- en gasvelden. Het is niet verrassend dat China dit decennium Irans grootste handelspartner was.

Irans regime behouden is voor China naast profijtelijk ook van vitaal strategisch belang. Sinds 2013 poogt president Xi het zwaartepunt van de wereldeconomie naar het Oosten te verleggen met zijn Nieuwe Zijderoute. De landroute van dit mega infrastructuurinvesteringsproject moet Europa via het Midden-Oosten en Centraal-Azië aan China koppelen met treinverbindingen, snelwegen en energiecentrales. Xi beloofde honderden miljarden dollars te investeren. Iran grenzend aan de Kaspische Zee in het noorden en aan de Golf in het zuiden is de essentiële verbinding tussen oost en west. Het waarborgen van Irans stabiliteit is dus een noodzakelijke voorwaarde voor het waarmaken van China’s ambities op het grootste toneel.

President Xi’s belang is deëscalatie. President Trumps belang is het Iraanse regime te laten inbinden (of geheel vervangen) door isolatie. Juist China’s duimschroeven worden hierom aangedraaid. In mei verliep de uitzonderingsregeling op Amerikaanse sancties voor bedrijven die olie importeerden uit Iran. Mike ­Pompeo, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, verbood ­vorige week Zhuhai Zhenrong, een Chinese staatsgesteunde onder­neming die de olie-import voortzette, zaken te doen in de VS.

Wat kan Xi doen? De handel met Iran opgeven lijkt geen optie. Door Amerikaanse sancties durft geen ­ander land nog serieus met Iran te handelen. Gaat Teheran standhouden zonder inkomsten? Tegelijkertijd ­kleven aan het vergroten van handel met Iran om Teheran te versterken enorme risico’s. Iran is voor China van immens belang, maar de ­Chinees-Amerikaanse handel is meer dan vijftien keer groter dan de ­Chinees-Iraanse. De handelsoorlog met de VS brengt de Chinese economie schade toe en Trump heeft minder reden deze te beëindigen als China Iran blijft steunen.

Een gelegenheidscoalitie met de Europeanen is de enige echte optie voor Xi. Ook zij ondersteunen nog steeds de nucleaire deal met Iran. ­Samen kunnen China en Europa ­pogen Iran financieel te verleiden het kernwapenprogramma niet te herstarten en geen verdere provocaties uit te voeren in de Perzische Golf. Het is lastig voor Trump om zowel China als Europa hiervoor tegelijkertijd te straffen. Maar wil Europa verder afstand nemen van de toch al fragiele relatie met de VS?

Eén ding is zeker: het doorgronden van conflicten in het Midden-Oosten door slechts de westerse dimensie te bestuderen volstaat niet langer. 

Joris Teer is geopolitiek strateeg en bestudeerde China’s buitenlandbeleid aan de Universiteit van Beijing.

Alex Krijger is geopolitiek analist en oprichter van government relations-bureau Krijger & Partners. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden