Beeldvorming over Oost-Europa is gebaseerd op clichés en hyperbolen

Het cliché en de hyperbool regeren ten onrechte in de beschrijving van ontwikkelingen in Oost-Europa.

Feest in Boekarest na de verkiezingszege van Klaus Iohannis. Beeld AFP
Feest in Boekarest na de verkiezingszege van Klaus Iohannis.Beeld AFP

Er is geen samenhang tussen feiten en beeldvorming. Dat zou je concluderen op grond van twee bijdragen op Opinie & Debat over Oost-Europa, Roemenië in het bijzonder.

Op 17 november stond cultuurhistoricus René Cuperus stil bij de herdenking van de Val van de Muur en debiteerde dat de omwentelingen van 1989, schaarse uitzonderingen daargelaten, op mislukkingen zijn uitgelopen. Cuperus ziet 'een enorme transitiekater' en 'een levensgevaarlijke cocktail voor autoritaire en xenofobe rancunepolitiek'. Daar valt inzake álle landen waar het communisme in 1989 verdween veel op af te dingen. Ik doe dat voor Roemenië, dat Cuperus indeelt bij de 'fake democratieën, waar een corrupte kliek van politici, zakenlui en georganiseerde misdaad de scepter zwaait ten koste van de rechtsstaat en de persvrijheid'.

Dat is niet waar. De jaren vóór Cuperus' bijdrage waren juist historisch omdat de Roemeense politiek haar grip op de rechterlijke macht kwijtraakte, het Anti-Corruptie Departement autoriteit kreeg en corrupte coryfeeën gevangenisstraffen kregen. Een dag voor Cuperus' bijdrage won een etnisch Duitse Roemeen, Klaus Iohannis, de presidentsverkiezingen van Victor Ponta, bijgenaamd 'het joch van het establishment'. Een representant van een etnische minderheid wint verkiezingen van een tegenkandidaat uit de etnische meerderheid: in Nederland blijf je gewoon een 'fake-democratie' met 'xenofobe rancunepolitiek'.

Op 25 november voegde historicus Maarten Doude van Troostwijk daaraan toe dat 'de verkiezing van Iohannis niet de revolutie is waarop velen hoopten'. In democratieën vínden geen revoluties plaats, heb ik altijd gedacht. Bij Doude van Troostwijk is Roemenië evenwel minder een democratie dan 'een slangenkuil' waar de 'de belofte van 1989' nog wacht op inlossing.

In zijn bijdrage haalt hij een oude mythe van stal over de Roemeense revolutie van 25 jaar geleden. Dat was 'geen ware omwenteling' maar een 'handig gemanipuleerde opstand', 'een coup d'état'. In de eerste jaren na 1989 viel dat nogal eens te horen in Roemenië zelf. Inwoners hadden toen net een dictatuur achter de rug waarin de paranoia welig tierde.

De feiten kunnen prima zonder coup: de Socialistische Republiek Roemenië kende in periode 1971-1989 het meest repressieve regime van alle Sovjet-satellietstaten in Oost-Europa. De voorman, Nicolae Ceausescu liet zich inspireren door het 'juche'-communisme in Noord-Korea. In dit Roemenië had je géén georganiseerde dissidentenbeweging. Roemeense dissidenten waren moedige eenlingen wier huizen door de staatsveiligheidsdienst werden bewaakt. Toen Ceausescu op 22 december 1989 Boekarest ontvluchtte, waren het derhalve géén dappere dichteressen met huisarrest die in het machtsvacuüm kropen, maar 'professionals' uit het communistische apparaat.

null Beeld Van Duyvendijk, Marco
Beeld Van Duyvendijk, Marco

Hun voorman, Ion Iliescu, was geen Pinochet maar een relatief verlichte partijbons, tevens een bekende van Gorbatsjov. Deze was in de jaren 1985-1989 geenszins uit op de val van de communistische regimes in Oost-Europa. Wel wilde hij af van de vier dictators die de perestrojka tegenwerkten: Honecker, Husak, Zjivkov en Ceausescu. De geschiedenis haalde Gorbatsjov in 1989 in. Iliescu stond ondertussen klaar en Roemenië bezat géén Václav Havel.

Doude van Troostwijk noemt daarna de corruptie waarvan Roemenië na 1989 'doortrokken is geraakt'. Niet waar: Roemenië was al lang doortrokken van corruptie. Dat kwam doordat het een dictatuur was en corruptie doorgaans een kenmerk is van die bestuursvorm. In dictaturen onstaan bijna altijd duistere zones waar functionarissen bereid zijn elkaar te dekken in ruil voor materiële voordelen. Stort een dictatuur in, dan wordt wat in het donker plaatsvond een zichtbaar verschijnsel - door nieuw 'kapitalistisch' geld was het in Oost-Europa na 1989 extra zichtbaar.

Corruptie kan pas worden ingedamd als de rechterlijke macht onafhankelijk is en wetten afdwingbaar zijn. Hoe harder een dictatuur was, hoe moeilijker dat is. In Roemenië moesten democratie en rechtsstaat millimeter voor millimeter worden bevochten.

De eerste democratische machtswisseling vond pas plaats in 1996, de eerste die de macht van een stuk van het establishment aantastte in 2004. De eerste zichzelf onaantastbaar wanende politicus die wegens corruptie werd veroordeeld, was in 2012 Adrian Nastase, bekend als 'de dikste spin' in het politiek-economische web van Boekarest. Daarna volgden er meer. Deze doorbraken waren te danken aan ontwikkelingen in Roemenië zelf, maar hadden nooit plaatsgehad zonder de rugdekking die de Europese Unie het Anti Corruptie Departement en het Constitutioneel Hof verschafte.

Dezelfde periode zag een grote afname van etnische spanningen in de regio. Toch had menig commentator het net als Cuperus liever over 'xenofobe rancunepolitiek'. De Britse hoogleraar Tom Gallagher voorspelde jarenlang weinig minder dan een Roemeens-Hongaarse oorlog. Dat de bilaterale relaties nu beter zijn dan ooit, met dank aan Brussel, heeft Gallagher zich nooit verwaardigd op te schrijven.

Onheuse beeldvorming over Roemenië is verpakte kritiek op het uitbreidingsbeleid van de EU: 'Brusselse bureaucraten' hebben landen binnengehaald waar 'een corrupte kliek de scepter zwaait'. Dat die 'bureaucraten' krediet toekomt voor het feit dat landen zich gunstig ontwikkelen en dat Europa daar haar voordeel mee doet, blijft onvermeld. Onheuse beeldvorming helpt ook niet bij begrip van wat in Oekraïne gebeurt. Waarom willen veel inwoners daar bij de EU als René Cuperus schrijft dat de oostelijke helft bestaat uit net zulke fake-democratieën als die van Poetin? Misschien omdat Oekraïne grenzen heeft met Rusland én Polen en Roemenië en inwoners het verschil zien.

Oud-premier Adrian Nastase. Beeld ap
Oud-premier Adrian Nastase.Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden