Bedanken is de hoogste vorm van denken

Beeld thinkstock

Ik raak weleens uit m'n humeur als ik in een goed hotel logeer. Ik heb dan bepaalde verwachtingen over de service en word ongeduldig als ik op m'n knieën naar een stopcontact moet zoeken, als de douchekraan onmogelijk ingewikkeld is. Soms voel ik me prettiger in een eenvoudiger hotel, want daarvan heb ik lagere verwachtingen: een strijkijzer dat het doet is dan al mooi meegenomen. Het is maar een klein voorbeeld van hoezeer verwachtingen onze gemoedstoestand en emoties beïnvloeden, en dan vooral die prachtige emotie van dankbaarheid.

Dankbaarheid komt op wanneer ons iets fijns overkomt dat we niet verwachten, iets wat we niet 'verdiend' hebben. Dankbaarheid is een soort lachen van het hart na een onverwachte vriendelijke daad. We voelen ons allemaal weleens dankbaar, bijvoorbeeld als iemand ons behoedt voor een vergissing of ons iets te eten brengt als we ziek zijn. Sommige mensen lijken echter van nature dankbaarheid uit te stralen. Het lijkt wel of ze bijna altijd dankbaar zijn.

Dit zijn mensen die misschien wel grote ambities hebben, maar niet te veel verwachtingen koesteren. De meeste mensen verwerven tijdens hun leven steeds meer status en raken er daardoor aan gewend om met meer respect en voorkomendheid te worden behandeld. Maar mensen die van nature dankbaar zijn, beschouwen niets als vanzelfsprekend. Die reageren welhaast kinderlijk verheugd op ieder woord van lof, op een mooie prestatie van iemand anders of op alweer een zonnige dag.

Het loont de moeite om zo'n dankbare aard te ontleden, want die bevordert immers een mentaliteit die als tegenwicht kan dienen voor de heersende teneur in onze cultuur. Wij leven in een kapitalistische meritocratie die mensen aanspoort om zelfvoorzienend te zijn en hun lot in eigen hand te nemen. Mensen die van nature dankbaar zijn ingesteld, zijn zich echter heel sterk bewust van hun voortdurende afhankelijkheid van anderen. Zij zijn blij dat het ideaal van individuele autonomie een illusie is, want als ze volledig op zichzelf waren aangewezen, zouden ze veel slechter af zijn.

De primaire logica van de kapitalistische meritocratie is dat je krijgt waarvoor je betaalt, dat je betaald krijgt wat je verdient. Mensen met een dankbare aard denken echter voortdurend dat ze veel meer krijgen dan waarvoor ze betalen en veel rijker zijn dan ze verdienen. Hun gezinnen, scholen en zomerkampen investeren veel meer in hen dan zij terug kunnen geven. Het dagelijks leven bevat veel extra goedheid die niet kan worden verklaard door de logica van een gelijke uitwisseling.

Het kapitalisme wil dat we mensen beschouwen als wezens die hun eigen belang nastreven en hun eigen nut willen maximaliseren. Mensen met een dankbare aard staan veel meer open voor een geschenkeneconomie, waarin mensen niet alleen maar worden gemotiveerd door eigenbelang maar evenzeer door medeleven. In de geschenkeneconomie gaat het ook om de intentie. Wij zijn mensen dankbaar die proberen iets voor ons te doen, ook al lukt dat niet altijd. In de geschenkeneconomie is verbeeldingsvolle empathie belangrijk. Wij zijn dankbaar omdat iemand heeft laten zien dat hij meer om ons geeft dan we dachten. Dankbaarheid is ook een maatschappelijk bindmiddel. In de kapitalistische economie moeten schulden worden terugbetaald aan de uitlener, maar wie dank verschuldigd is kan die ook terugbetalen aan een ander, ook al heeft die er geen aanspraak op. Zo veroorzaakt elke gunst een uitdijende kring die mensen samenbrengt in banden van genegenheid.

Dit herinnert ons eraan dat een samenleving niet alleen een op wederzijds voordeel gebaseerd contract is, maar ook een op natuurlijke sympathieën gebaseerde, organische verbinding die niet drijft op eigenbelang, maar op loyaliteit en dienstbaarheid.

Wij leven in een kapitalistische meritocratie die individualisme en nuttigheidsdenken, ambities en trots stimuleert, maar deze samenleving zou uiteenvallen als er niet ook een andere economie was, een waarin geschenken verwachtingen overtreffen en waarin ontoereikendheid wordt erkend en afhankelijkheid gekoesterd.

Dankbaarheid is het vermogen om die andere, bijna magische economie te zien en te waarderen. G.K. Chesterton schreef dat 'bedanken de hoogste vorm van denken is en dankbaarheid gelijk staat aan geluk dat dubbel zo groot is omdat het ons verbaast'. Mensen met een dankbare aard beschouwen wel hun inspanningen als groots, maar niet zichzelf. Het leven overtreft niet hun dromen, maar wel op een prettige manier hun verwachtingen.

Vertaling: Leo Reijnen © NYT

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.