Bang voor Iran? Nee, dan Jemen!

De alarmerende situatie in Jemen plaatst het westen voor een duivels dilemma.

Bij de westerse bezorgdheid om de nucleaire aspiraties van Iran spelen naast militaire overwegingen ook economische factoren een belangrijke rol. Een nucleair Iran zou een groot gevaar kunnen betekenen voor het scheepvaartverkeer in de Perzische Golf, die goed is voor zo’n 40 procent van onze olietoevoer en aldus een belangrijke levensader vormt voor de westerse economieën.

Armenhuis
Het werkelijke gevaar echter voor het internationale olieverkeer schuilt aan de andere kant van de Perzische Golf bij de Golf van Aden. Hier ligt Jemen, het armenhuis van de Golfstaten waar het regime van president Salih wanhopig een Titanenstrijd voert om het land voor een volkomen ineenstorting te behoeden. Het is een strijd met globale dimensies, omdat de Golf van Aden naast het bankroete Somalië niet nóg een mislukte staat verdraagt.

Kern van de problematiek is dat Jemen als eenheidsstaat vanaf haar conceptie in 1990 wezenlijk een kunstmatige constructie was. Bij de sjietische stammen in het noorden, die tot de Zaydi islam behoren leefden vanaf het begin grote reserves en ook het voormalige communistische zuiden zag de eenheid eerder als een militaire nederlaag dan als de verwezenlijking van een lang gekoesterde droom.

In deze precaire omstandigheden was een beslissende rol weggelegd voor de nieuwe centrale regering van president Salih, die reeds sinds 1990 ononderbroken aan de macht is. Van hem werd een politiek verwacht van economische investeringen, waarvan alle regio’s op gelijke wijze zouden profiteren. Daarnaast was het opstarten van een proces van politieke participatie, waarbij alle bevolkingsgroepen en provincies betrokken zouden worden van levensbelang, om de zwakke innerlijke cohesie van de staat te versterken.

In het zadel
Het pakte echter anders uit. De door het regime van Salih gevoerde politiek leek vooral als uitgangspunt te hebben het eigen regime in het zadel te houden. Jaren van economisch mismanagement, wanbestuur en een verbijsterende corruptie deden de ontevredenheid van de bevolking naar ongekende hoogten stijgen en resulteerden in een toestand van feitelijke chaos. Waarbij regeren opeens verwerd tot verwoedde pogingen om deze chaos controleerbaar te houden. Het regime schroomde hierbij niet om de ene bevolkingsgroep tegen de andere uit te spelen.

De eerste uitbarsting kwam reeds in 1994, toen de ontevreden zuiderlingen een onafhankelijkheidsoorlog begonnen. De opstand werd door het regime van Salih bloedig neergeslagen, waarbij Salih dankbaar gebruik maakte van duizenden jihadisten die net uit Afghanistan waren teruggekeerd. Deze jihadisten streden zij aan zij met het Jemenitische leger onder het mom, het goddeloze communisme in het zuiden uit te roeien. Als beloning kregen zij van het regime toestemming grote stukken land in het zuiden te controleren.

Zegen
Hiermee werd in Jemen reeds in een vroeg stadium de basis gelegd voor Al-Qaida met de zegen van Salih zelf. De terreurbeweging gaf reeds in 2000 haar visitekaartje af in Jemen met het opblazen van de USA Cole. Jamal al-Badawi, het meesterbrein achter de aanslag werd weliswaar gearresteerd maar al snel vrijgelaten, nadat hij trouw had gezworen aan het regime van Salih. De president maakte de ernstige inschattingsfout te denken, dat hij de jihadisten in het zuiden onder controle had.

Sinds 1994 is het onrustig gebleven in het zuiden waar de beweging voor onafhankelijkheid steeds sterker werd. In 2004 sloeg ook voor de eerste keer de vlam in de pan in de sjietische noordelijke provincies. Hier brak de eerste in een reeks van zes burgeroorlogen uit die allemaal eindigden met een onduidelijke wapenstilstand. President Salih hamert voortdurend op de rol van Iran bij deze opstanden. Iran wordt ervan beschuldigd de noordelijke opstandelingen te bewapenen en te financieren maar president Salih is er tot op heden niet in geslaagd hiervoor harde bewijzen te leveren. Critici van de president verdenken hem ervan, dat hij op deze wijze de rijke Golfstaten tracht te chanteren die de groeiende invloed van Iran in de regio vrezen.

Schatkist
De voortdurende oorlogen tegen de opstandelingen in zowel de noordelijke als zuidelijke provincies hebben de schatkist volkomen uitgeput. Tot overmaat van ramp wordt het regime sinds 2009 uitgedaagd door wat officieel “Al-Qaida van het Arabisch schiereiland” heet. Het is een nieuwe generatie Al-Qaida die Jemen ditmaal zelf tot doel heeft gekozen. De chaos, het ontbreken van centraal gezag en de algemene ontevredenheid onder de bevolking vormen een ideale voedingsbodem voor de beweging. De uiterst complexe problemen in Jemen zijn het directe gevolg van 30 jaar wanbeleid, waarvan de aanwezigheid van Al-Qaida eerder symptoom dan oorzaak is. Dit onderstreept dat het leveren van uitsluitend militaire hulp aan Jemen niet de oplossing is.

De alarmerende situatie in Jemen plaatst het westen voor een duivels dilemma. Om het acute gevaar van de volkomen ineenstorting van Jemen af te wenden, met alle gevolgen van dien voor de veiligheidssituatie in de hele Golfregio, is er wezenlijk geen andere strategische optie dan het actief steunen van het regime van Salih. Wetende dat dit regime net in belangrijke mate verantwoordelijk is voor de problemen die Jemen teisteren.

De westerse steun voor dit uiterst onpopulaire regime zal de komende jaren ongetwijfeld de haat van de bevolking tegen het Westen doen aanwakkeren, waarvan Al-Qaida dankbaar de vruchten zal plukken in de vorm van een aanzwellende stroom nieuwe strijders. Waardoor precies het tegenovergesteld wordt bereikt van wat het westen beoogde. Ooit stond Jemen bekend als Arabia Felix maar dit zijn helaas lang vervlogen tijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden