Opinie Europese Unie

Balkanlanden niet rijp voor EU

De zes Balkanlanden die bij de EU aan de deur kloppen, moeten niet zomaar worden binnengelaten, betogen Lodewijk Asscher en Kati Piri.

Europese Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker (R) en de Bosnisch-Kroatische president Dragan Covic (L) tijdens Junckers bezoek aan de Westelijke Balkan in februari dit jaar. Beeld EPA

De frustratie over corruptie en gebrek aan economisch perspectief is groot in de Westelijke Balkan – vooral bij jongeren. De meeste politieke leiders hebben een twijfelachtige reputatie als het gaat om Europese waarden. Toch hield Brussel hun lang de hand boven het hoofd. Stabiliteit was immers het leidende credo.

Commissievoorzitter Juncker, die de uitbreiding van de EU in 2014 nog in de ijskast zette, noemt nu 2025 als datum voor Montenegro en Servië om toe te treden. Europese regeringsleiders komen op 17 mei bijeen op een top in Sofia die louter gewijd is aan deze regio.

Deze hernieuwde belangstelling lijkt ingegeven door geopolitieke zorgen over de stabiliteit van de landen en de groeiende invloed van externe spelers als Rusland, Turkije en China. Maar EU-lidmaatschap is geen panacee voor alle problemen. Bovendien is het absorptievermogen van de EU zelf aan de orde bij verdere uitbreiding.

Terecht wijst Juncker op de geopolitieke dimensie van de relatie van de EU met de regio. De Westelijke Balkan is geografisch een enclave binnen de Unie anno 2018. Wij hebben een evident belang bij stabiliteit in en tussen de landen daar. Deze staat evenwel onder druk door etnische spanningen, opkomend nationalisme en heftige binnenlandse politieke polarisatie die mede het gevolg is van autoritair optreden van regeringsleiders. Montenegro en Servië hebben bijvoorbeeld presidenten die een welhaast onaantastbare machtspositie hebben gecreëerd voor zichzelf.

De door de EU sinds jaar en dag gestimuleerde regionale samenwerking verloopt moeizaam, het nog steeds onder VN-curatele staan van het uit drie entiteiten bestaande Bosnië en het internationaal niet erkende Kosovo blokkeren verdere ontwikkeling. Het gewelddadige verleden speelt de regio parten – verzoening blijkt een zeer complex proces.

De onderlinge verhoudingen zijn een potentiële bron voor instabiliteit, net als een gebrek aan daadwerkelijk engagement van de EU. Dat gebrek heeft ruimte geschapen voor nieuwe spelers. Turkije zoekt nauwe banden met de moslimgemeenschappen in de regio en bevordert zo een cultureel conservatisme dat haaks staat op de liberale moslimtradities van de regio.

Rusland heeft er vooral belang bij dat de gehele regio geen deel gaat uitmaken van de Euro-Atlantische veiligheidsstructuren en verzet zich tegen uitbreiding van de Navo met Servië als vooruitgeschoven post. Belgrado onderhoudt traditioneel goede banden met Moskou. En China investeert miljarden in de regio met de aanleg van een nieuwe ‘zijderoute’ dwars door de Balkan.

De idee om de opmars van de geopolitieke invloed van deze externe spelers te frustreren via het EU lidmaatschap van een land als Servië is niet alleen onverstandig, maar zal ook averechts werken. Want een nieuwe lidstaat met een corrupt en autoritair bestuur à la Orbán kan dan fungeren als een paard van Troje. De EU moet het geopolitieke belang van de Westelijke Balkan niet simpelweg vertalen naar het zonder meer opnemen van fragiele landen.

Een Europese strategie moet niet alleen gepaard gaan met een fixatie op de EU-prijzenkast van associatie, kandidaat-lidmaatschap en toetredingsonderhandelingen. Het engagement van de EU moet juist gericht zijn op democratische transformatie, op sterkere staten en samenlevingen. Op hervormingen met een menselijk gezicht, minder technocratisch en meer gericht op draagvlak onder de bevolking. Op regionale samenwerking en de aanpak van etnische conflicten. Op verzoening met het verleden. De Balkan heeft sterk de behoefte aan politici die hun landen vooruit willen helpen en die dat ook zouden doen als er geen perspectief is op EU-lidmaatschap. De meer dan 1 miljard euro per jaar aan pre-accessie steun voor de regio moet dan ook deze agenda faciliteren.

Verandering is mogelijk. Kijk maar naar Macedonië: daar moest een nationalistisch regime het afleggen tegen de democratisch oppositie die, na jaren van stagnatie, het hervormingsproces weer nieuw leven heeft ingeblazen. Voortvarend zijn er nieuwe wetten ingevoerd ter versterking van een onafhankelijke rechtspraak en er is de bereidheid om het langslepende conflict met buurland Griekenland over de naamskwestie eindelijk op te lossen.

Maar de EU heeft zelf ook nog huiswerk te doen voor de deur weer kan worden opengezet voor nieuwe leden. De lessen van eerdere uitbreidingen moeten explicieter getrokken worden. Er mag geen sprake zijn van gesjoemel met politieke criteria en er moeten goede overgangsregelingen worden getroffen voordat nieuwe leden toegang krijgen tot de Europese arbeidsmarkt. Voor de EU als geheel geldt dat landen die het niet zo nauw nemen met de rechtsstaat harder moeten worden aangepakt en een enkel land moet effectief Europees optreden niet langer kunnen blokkeren. Dit zijn noodzakelijke hervormingen die sowieso bovenaan de agenda van EU-leiders moeten staan.

De regeringsleiders zouden in Sofia niet te veel tijd moeten besteden aan jaartallen en mooie vergezichten, maar moeten inzetten op stevige gesprekken met de zes regeringen. Hervormingen zijn hard nodig en het maatschappelijk middenveld moet deel zijn van dat proces. Van bovenaf gestuurde ‘Europeanisering’ zal niet werken. Het opbouwen van functionerende democratieën die resultaten kunnen bieden voor hun burgers is het beste wapen om te voorkomen dat de Balkan uiteen wordt gereten door geopolitieke spelletjes. De motivatie voor hervormingen mag niet slechts het EU-lidmaatschap zijn. Alleen dan kunnen we zeker zijn van welvaart en stabiliteit in de regio.

Lodewijk Asscher is fractieleider van de PvdA in de Tweede Kamer. Kati Piri is europarlementariër voor de PvdA. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.