Opinie Klassieke muziek

Bach was geen vrouw en westers. Nou en?

Identiteitspolitiek rukt op in de muziekwereld. Als een componist geen vrouw is of westers, dan past deze niet langer in de klassieke canon. 

Lucas en Arthur Jussen tijdens een concert in het Concertgebouw. Beeld Dennis Sies

In 1961 nam de VARA het initiatief tot een nieuwe concertserie in het Concertgebouw, een serie die in de volksmond al snel de VARA-Matinee werd genoemd. Drijvende kracht erachter was PvdA- en VARA-prominent Jan Broeksz. Hij wilde zijn achterban, de Nederlandse arbeiders die vanaf 1961 konden gaan genieten van de invoering van een volledig vrij weekeinde, ‘uit de kroeg houden’ en in aanraking brengen met het hoogste wat de Westerse beschaving heeft voortgebracht. Bach, Beethoven en Brahms moesten binnen handbereik komen van iedereen.

Die hoogtijdagen voor de klassieke canon liggen inmiddels ver achter ons. Vanaf de jaren 90 zorgden het cultuurrelativisme in linkse kringen (‘alle culturen zijn evenwaardig’) en het neoliberalisme in rechtse kringen (‘muziekfeestjes organiseer je maar op eigen kosten’) voor een snelle afkalving van de culturele infrastructuur in ons land. Muziekscholen, orkesten, bibliotheken: zij verdwenen in rap tempo of moesten ‘marktconform’ gaan werken. Theaters en concertzalen werden nog wel gebouwd, maar vooral uit prestigeoverwegingen, zelden vanuit een inhoudelijke visie op de waarde van kunst en cultuur.

Patriarchale hegemonie

De laatste jaren is daar de uit Amerika overgewaaide identiteitspolitiek als nieuwe bedreiging bijgekomen. Voorvechters van gelijke rechten voor de verschillende geslachten en rassen voeren een op zich nobele strijd. Daarbij is echter vaak onduidelijk hoe men vaststelt of er sprake is van achterstand of discriminatie. Onder het motto ‘meten is weten’ is de Britse componist Joanna Ward gaan turven in welke mate de BBC Proms dit seizoen van gendergelijkheid is uitgegaan bij het verlenen van compositieopdrachten. Hoewel Ward tevreden vaststelt dat 45 procent van alle Europese, Britse en wereldpremières in de Proms uit werk van vrouwen bestaat, voegt zij eraan toe dat het bedenkelijk is dat de gemiddelde duur van de werken van vrouwen onder die van de mannen ligt, te weten 13,5 minuten tegenover 21 minuten.

Haar conclusie luidt dat er nog steeds duidelijk sprake is van patriarchale hegemonie in de nieuwe muziek. Maar twee vragen die in dit verband van belang zijn, stelt zij blijkbaar niet. De eerste is: wat is de getalsmatige verhouding tussen mannelijke en vrouwelijke componisten momenteel? Als er meer vrouwelijke dan mannelijke componisten zijn, is zelfs die 45 procent in de Proms een teken van scheve verhoudingen. Maar wat als het andersom is? Waarom zou de helft van de opdrachten dan naar vrouwen moeten gaan? Bovendien kun je je afvragen of de verlening van compositieopdrachten niet juist kleur- en seksloos zou moeten zijn. Bijvoorbeeld door op grond van anonieme inzendingen componisten te selecteren.

Radicale denkers

Maar terwijl Ward de huidige praktijk onderzoekt, richten sommige van haar collega’s hun pijlen ook op de cultuur van vroeger tijden. De radicale denkers onder hen zijn van mening dat niet alleen het heden, maar ook het verleden zich aan hun politieke normen dient te conformeren. Is er geen aan Bach evenwaardige vrouwelijke of zwarte componist te vinden in de eerste helft van de achttiende eeuw?

De activisten lossen het op door te stellen dat Bach door 19e-eeuwse Duitse nationalisten op een veel te hoog voetstuk is geplaatst. De Engelse krant The Daily Telegraph publiceerde op 15 april een artikel, waarin Lucy Noble, artistiek directeur van de Royal Albert Hall, de dominantie van ‘white male titans’ verantwoordelijk stelt voor de desinteresse voor klassieke muziek onder jongeren. Hoewel ze terecht aandacht vraagt voor muziek van vrouwen en minderheden, gooit zij het kind met het badwater weg door artistieke waarden ondergeschikt te maken aan politieke overwegingen. Verbreding van de canon is niet voldoende, de canon zelf moet eraan geloven. Bach als een absoluut genie blijven zien, en daarnaast aandacht vragen voor Bachs grote vrouwelijke tijdgenoot Camilla De Rossi, zoals ik in de NTR ZaterdagMatinee heb gedaan, wordt in Noble’s kringen resoluut van de hand gewezen.

De gevaren van deze aanval op het erfgoed mogen niet worden onderschat. Het Concertgebouw heeft zonder Bach, Beethoven en Brahms geen toekomst. Een geforceerde vervanging van de grote meesters door vrouwelijke tijdgenoten of componisten met niet-Europese wortels leidt onherroepelijk tot publieksvernietiging, en daarmee tot lege zalen en uiteindelijk zelfs sluiting. En Amsterdam is zonder het Concertgebouw even ondenkbaar als Parijs zonder de Notre-Dame. Het is een misverstand te denken dat ‘ons’ verleden moet worden herschreven of vernietigd, omdat er onmiskenbaar schaduwkanten aan vastzitten. Die schaduwzijden moeten niet worden ontkend, maar evenwichtig worden bediscussieerd. Tegelijkertijd is het cynisch en destructief te ontkennen dat de westerse muziekgeschiedenis onvoorstelbare rijkdommen heeft voortgebracht. Laten wij ons volop en zonder schuldgevoelens laven aan die rijkdom.

Kees Vlaardingerbroek

Kees Vlaardingerbroek is artistiek leider NTR ZaterdagMatinee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden