Opinie

Associatieverdrag voorkomt vluchtelingenstroom uit Oekraïne

Het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne heeft wereldwijd invloed op de veiligheid. De vraag die op 6 april centraal staat, is of we speler willen worden in een veranderende wereld of onszelf tot speelbal degraderen.

Inwoners in het Oekraïense dorp Pavlopol krijgen noodpakketten van Rode Kruis medewerkers.Beeld epa

Het raadgevend referendum over het associatieverdrag van de Europese Unie met Oekraïne dreigt een tombola te worden: voorstanders blijven weg, tegenstanders gaan stemmen. Dat kan een merkwaardige vertekening geven. Wat is er eigenlijk in het geding?

Het associatieverdrag van de Europese Unie en Oekraïne gaat over veiligheid in Europa en de wereld. Oekraïne was de dodelijkste plek ter wereld gedurende de eerste helft van de twintigste eeuw. Want de Eerste Wereldoorlog, de Russische Revolutie, de georganiseerde hongersnood (Holodomor), de zuiveringen van Stalin en de slachtpartijen tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben miljoenen mensen daar het leven gekost.

Aan het einde van die eeuw verklaarde het tussen Europa en Rusland verscheurde Oekraïne zich onafhankelijk, waarna een moeizaam, vaak door corruptie en oligarchie gefrustreerd democratiseringsproces op gang kwam. Nadat de Russisch gezinde president Janoekovytsj het voorgenomen associatieverdrag met de Europese Unie onverwachts afblies, ging in 2013 een deel van de bevolking de straat op om tegen deze ommezwaai te protesteren. De schoten op het Maidanplein, met tientallen doden en honderden gewonden als gevolg, konden deze menigte niet verjagen. Daarop nam de president de benen.

Eigenbelang

Softpower EU heeft met volharding haar belangrijkste instrument ingezet: een associatieverdrag dat Oekraïne helpt via economische samenwerking haar prille democratie te versterken, de mensenrechtensituatie te verbeteren en de veiligheid te bevorderen. Om zo de opbouw van een samenleving mogelijk te maken die deze bevolking een perspectief van hoop biedt, zoals de EU middels (handels)verdragen ook met twintig andere staten heeft gedaan.

Op dit voornemen van Oekraïne reageerde Rusland met geweld: annexatie van De Krim en een gewapend conflict in Oost-Oekraïne, dat tot op de dag van vandaag voortwoekert als een 'frozen conflict', en de voorgenomen opbouw van haar samenleving verstoort. Het is best mogelijk dat het Westen hierbij inschattingsfouten heeft gemaakt en zich onvoldoende rekenschap heeft gegeven van Russische gevoeligheden. Maar wij mogen onze ogen er niet voor sluiten dat Rusland inmiddels met geweld de soevereiniteit van Oekraïne heeft geschonden, en het conflict in het oosten op elk moment weer kan oppoken om het land verder te destabiliseren.

We kunnen er niet om heen om het associatieverdrag ook in die context te beoordelen. Een eventueel afzien van dit associatieverdrag betekent het ontstaan van een vacuüm. Syrië laat zien welke destructieve krachten daar in gezogen kunnen worden. Verdere destabilisatie van Oekraïne kan een vluchtelingenstroom op gang brengen, die een veelvoud is van het aantal dat thans vanuit Syrië komt. Dat is niet in ons belang. Maar dit eigenbelang kan alleen in samenwerking behartigd worden en daarvoor hebben wij onder andere de EU.

Kernmacht

Bovendien werd Oekraïne bij onafhankelijkheid door de aanwezigheid van kernwapens op haar grondgebied de vierde kernmacht ter wereld. Bereidwillig heeft het onafhankelijke Oekraïne in 1994 afstand gedaan van achttienhonderd kernwapens, in ruil voor de soevereiniteitsgarantie door de Verenigde Staten, Groot Brittannië en Rusland. Met de annexatie van De Krim heeft Rusland twintig jaar na dato haar eigen toezegging geschonden. Wanneer nu ook de EU Oekraïne alsnog aan haar lot overlaat, gaat een verontrustend signaal de wereld over dat de nucleaire bewapening kan aanjagen. Noord-Korea zal dat zeker onthouden. En welke staten nog meer?

Natuurlijk zijn wij geschrokken van de heropleving van geopolitiek aan de Europese oost grens. Die geschiedenis is niet ten einde, zoals sommigen meenden, want zij gedraagt zich niet naar de schema's die wij uitdenken en heeft soms haar eigen meedogenloosheid. Misschien worden wij slaapwandelaars eindelijk wakker in de werkelijkheid. Met het geweldloze instrument van een associatieverdrag levert de EU een constructieve bijdrage aan de veiligheid en stabiliteit, niet alleen van onze oostgrens, maar ook in de wereld.

Als het waar is dat de democratie niet voor bange mensen is, dan is de vraag die nu centraal staat of wij de democratie nog wel aandurven. Dit betekent dat het referendum op 6 april ons voor de keuze stelt of wij speler worden in de veranderende wereld, dan wel afscheid nemen van de wereldgeschiedenis en onszelf degraderen tot speelbal. Laten wij die keuze alleen aan de tegenstanders over?

Stefan Waanders is oud-directeur van Stichting Thomas More, waar hij het Europa-debat initieerde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden