EssayZingeving

Arnon Grunberg: ‘Bijgeloof is magisch denken over oorzaak en gevolg’

Het toekennen van betekenis vereist kennis van oorzaak en gevolg, zegt Arnon Grunberg. Maar een al te grote overgave aan de eigen interpretatie van tekenen kan gevaarlijk zijn.

Volgens Arnon Grunberg gaat de film Don’t Look Now over de vraag wat we kunnen weten over de toekomst.Beeld Madeleine Kuijper

Toen Don’t Look Now van Nicolas Roeg, gebaseerd op een verhaal van Daphne du Maurier, in 1973 in première ging, vatte Vincent Canby in The New York Times in een korte maar dodelijke recensie de film samen als een ‘zwakke zeepbel’ in de gedaante van een ‘horrorfilm’. Don’t Look Now werd als bekend een klassieker; ook invloedrijke critici kunnen het soms mis hebben.

Zelfs de beroemd geworden seksscène waarin het vrijen van de hoofdpersonen John (Donald Sutherland) en Laura Baxter (Julie Christie) wordt afgewisseld met beelden van het aankleden van het paar na de vrijpartij kon Canby niet bekoren, hij meende dat de montage bedoeld was om ‘wezenlijke, komische effecten’ te bereiken. Wie een horrorfilm verwacht, wat Don’t Look Now niet is, haalt algauw het komische en het tragische, het puur technische en het weemoedige door elkaar.

Eigenlijk gaat deze film over de vraag wat we kunnen weten over de toekomst, wat intuïtie is, en daaraan gekoppeld, hoe betekenis werkt. De dingen hebben van zichzelf weinig tot geen betekenis, wíj zijn het die de dingen betekenis geven en dat kunnen we ook omdat we het verleden redelijk goed kennen. We weten min of meer wat op het niet zo recente verleden volgde, we hebben de chronologie ongeveer in ons hoofd zitten. Het is een belangrijk aspect van mentale gezondheid dat we onze eigen geschiedenis en die van de wereld om ons heen paraat hebben.

Omdat het verleden een almaar uitdijend domein is en we inmiddels de afloop van bepaalde gebeurtenissen kennen, kunnen we andere gebeurtenissen, die daaraan voorafgingen, als voortekenen beschouwen, aanwijzingen over wat ooit toekomst was en inmiddels verleden is geworden.

En dan zeggen we sadder but wiser: we hadden het kunnen weten, we hebben de tekenen aan de wand niet gezien of verkeerd geïnterpreteerd.

Anders gezegd, Don’t Look Now gaat over oorzaak en gevolg, en over diepe verwarring over die twee zaken. Als eerst A gebeurt en daarna B, dan lijkt B al snel het gevolg van A. Bijgeloof is magisch denken over oorzaak en gevolg.

Het toekennen van betekenis, ook wel genaamd ‘zingeving’, vereist kennis van oorzaak en gevolg. Wie meent dat zijn daden zonder gevolgen zullen blijven, zal het moeilijk vinden zijn leven zinvol te noemen. De opvatting dat de gevolgen van die daden gespeend zijn van betekenis is een adequate definitie van de dikwijls te pas en te onpas ongebruikte term nihilisme.

Vaak is de relatie tussen oorzaak en gevolg onomstreden. We weten dat als we een mes in de buik van een ander steken we diegene verwonden of doden, en wie meent dat er geen wezenlijk verschil bestaat tussen het steken van een mes in volkorenbrood en in een mens, mag inderdaad een nihilist worden genoemd.

Vaak echter bestaat er onzekerheid over oorzaak en gevolg. Denk aan de bestrijding van het virus: de aanpak verschilt van land tot land, van regio tot regio, en het is moeilijk te zeggen wat nu de beste aanpak is om de gewenste effecten met zo min mogelijk schadelijke neveneffecten te bereiken in de nabije en minder nabije toekomst.

Ook het verleden blijkt minder eenduidig dan vaak wordt aangenomen. Historici hebben plausibele theorieën opgeworpen waarom het fascisme in Europa in de 20ste eeuw opkwam, maar over diverse aspecten van die theorieën waren historici het met elkaar oneens en dat zullen ze vermoedelijk ook blijven. De geschiedenis gehoorzaamt niet aan wetten, althans niet aan wetten die wij kennen, wat een andere manier is om te zeggen dat het gedrag van mensen doorgaans zeer voorspelbaar is, tot het opeens onvoorspelbaar blijkt. En dat kortstondige, maar veelal fatale moment van onvoorspelbaarheid is het scharnierpunt in onze kleine, individuele geschiedenis en in de grote.

Het magisch denken over oorzaak en gevolg, over verbanden, druppelt soms ongemerkt de wetenschap in.

Toch kan aan onze behoefte aan betekenis of zingeving alleen worden voldaan dankzij een fundamentele onvoorspelbaarheid. Zou het leven werkelijk voorspelbaar zijn, dan zou het niet meer zijn dan een invuloefening en ik stel me voor dat de door diepe somberte geplaagde mens het leven zo waarneemt: als een betekenisloze invuloefening.

Een idealistische benaming voor die fundamentele onvoorspelbaarheid is het woord ‘vrijheid’.

Overigens zou het best kunnen zijn dat wij gedetermineerd zijn, maar zolang wij de wetmatigheden ervan niet werkelijk kunnen achterhalen – en ik betwijfel of we dat ooit zullen kunnen – betekent die mogelijke determinatie weinig tot niets voor het denken over onszelf, onze moraal en onze pogingen tot zingeving. Oftewel, onze vrijheid is ook een gebrek aan kennis, maar ik weet niet of we over dat specifieke gebrek heel rouwig moeten zijn.

Verkenning van vrijheid

Don’t Look Now is als gezegd geen horrorfilm, eerder een zeer vermakelijk en toegankelijk onderzoek naar misverstanden over oorzaak en gevolg, een verkenning van de vrijheid, hoewel misschien verkenning van vrijheid altijd ook horror is.

Aan het begin van de film bekijkt John Baxter, zijn beroep is het restaureren van kerken, dia’s van een kerk in Venetië, zijn vrouw leest een boek bij de open haard, de kinderen spelen. We bevinden ons op het Engelse platteland. Het dochtertje Christine (Sharon Williams) draagt een rood regenjasje, ze speelt met een bal en in haar hand houdt ze een pop die dingen zegt als: ‘Mortar attack, dig in.’ De beelden van de spelende kinderen – ze spelen overigens niet met elkaar, het oudere broertje van Christine zien we vooral fietsend – zijn versneden met beelden van vader, die thuis aan het werk is. Op sommige momenten lijkt hij afgeleid, alsof hij iets vermoedt, alsof hij iets weet. Maar wat?

De gelijktijdigheid van de gebeurtenissen die samenhang suggereert, de muziek en de manier van filmen die bij de kijker een omineus gevoel oproepen, dat alles is ook filmtechniek, en de criticus Canby zegt: het is niet meer dan dat.

Ik meen echter dat Roeg iets belangrijks onthult over hoe het proces van betekenisgeving in zijn werk gaat. Het ongeluk, het noodlot, werpt niet alleen – vanzelfsprekend – een schaduw vooruit, maar ook achteruit. Het noodlot is het centrum.

Baxter, onrustig, staat op, een glas valt om en verpest een dia, terwijl buiten het dochtertje verdrinkt. Dan staat de vader op, loopt de tuin in, de zoon schreeuwt. Hoorde hij de zoon schreeuwen of was het wat het zesde zintuig wordt genoemd?

De bal van Christine drijft in een meertje, John gaat het water in, haalt diep adem, duikt onder water en trekt zijn dochter naar boven. Als hij met zijn dode dochtertje in zijn armen naar huis wankelt, slaakt Sutherland kreten die dierlijke rouw moeten worden genoemd. Het is het enige moment in de film dat hij uit zijn rol van beschaafde restaurateur valt. We krijgen nog mee hoe zijn vrouw haar man en hun dode dochtertje ziet, één kreet zien en horen we van haar, en dan begint de toekomst.

Het verleden is verleden, de rouw lijkt voorbij. Baxter is in Venetië bezig een kerk te restaureren, zijn vrouw is er ook, het zoontje is achtergebleven in Engeland.

In de stad komt het echtpaar een blinde dame tegen die niet alleen beweert hun verdronken dochter te hebben gezien, maar die ook bepaalde toekomstvoorspellingen doet.

Laura Baxter hecht waarde aan de woorden van de blinde dame, haar man niet. Voor hem is hun dochter dood. Hij weigert de woorden van de blinde vrouw als betekenisvol te interpreteren en dit meningsverschil zorgt voor verwijdering tussen het echtpaar.

Don’t Look Now gaat over tekenen en de interpretatie ervan. Troost is niets anders dan een interpretatie van bepaalde tekenen, maar zoals de film duidelijk maakt kan een al te grote overgave aan de eigen interpretatie ook gevaarlijk zijn.

Roeg verleidt ons na te denken over onze wereld. Een al te vrije interpretatie van de wereld leidt tot ontkenning van feiten en uiteindelijk tot opzichtige en effectieve manipulatie door politici en door andere mensen die van dat manipuleren hun werk hebben gemaakt, maar een al te grote gehechtheid aan de eigen interpretatie betekent onverdraagzaamheid.

Ook daarom grijpt deze film mij altijd weer aan, met name de vrijscène. Het echtpaar Baxter vrijt, voor eeuwig alleen met hun eigen interpretaties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden