Opinie Debat over politieke nalatenschap Annan

Annan was een tragische idealist

Bij de VN in New York is woensdag Kofi Annan herdacht, die zaterdag overleed. Zijn opvolgers zullen vooral beseffen hoe laag hun aanzien is vergele-ken bij dat van Annan in zijn hoogtijdagen.

In zijn geboorteland Ghana wordt Annan geëerd als een grote zoon van de natie. Beeld AP

Twee van Annans biografen publiceerden deze week een in memoriam, waarin ze Annans politieke erfenis wegen. ‘Tragisch idealisme’, is de kop boven het artikel van James Traub in The New York Times. Het morele gezag dat Annan aan de VN had gegeven, werd verwoest door de aanslagen van Al Qaida in 2001 en de reactie van de Amerikaanse president Bush met oorlogen in Afghanistan en Irak. De VN stonden buitenspel.

Dat Bush alles heeft verpest voor Annan is ook het thema van de andere biograaf Stanley Meisler. Die wijst erop dat Annan ‘in de rest van de wereld nog wel werd gewaardeerd’ en dat hij na zijn vertrek bij de VN de rol van wijze oude bemiddelaar op zich nam, ‘net als Nelson Mandela’.

‘Je slaat een man niet op zijn hoofd als hij jouw vingers tussen zijn tanden heeft.’ Dit favoriete spreekwoord uit Annans geboorteland Ghana staat in Meislers boek uit 2006, Kofi Annan, A Man of Peace in a World of War. Annans vingers zaten tussen de tanden van president George W. Bush. Het is ook de teneur van het in memoriam door Meisler dat The Washington Post publiceerde (postuum, Meisler stierf in 2016).

Meislers bewondering voor Annan was niet minder geworden: ‘Hij probeerde alle vragen van verslaggevers en ambassadeurs te beantwoorden met een ontwapenende eerlijkheid.’ De zelfkritiek op het falen van de VN bij verschrikkingen als de genocide in Rwanda, de moordpartijen in Srebrenica of Soedan, wekte bewondering.

Annans geloof in de VN bereikte een dieptepunt, schreef Meisler, toen een zelfmoordterrorist in Bagdad een aanslag pleegde op het VN-kantoor, waarbij Annans vertrouweling Sergio Vieira de Mello om het leven kwam. Annan vertelde: ‘Je stuurt je beste mensen op pad, die je vrienden zijn. En ze worden gedood omdat ze een nasleep van een oorlog in goede banen proberen te leiden, een oorlog de je niet steunde. Je kunt je mijn ontgoocheling en melancholie voorstellen. Het was zwaar.’ Toch gaf hij de moed nooit op.

Het ‘morele charisma’ van Annan fascineerde de journalisten, schrijft James Traub, auteur van The Best Intentions, ook uit 2006. Hij ging ‘melodramatische confrontaties met het Kwaad’ uit de weg en was bereid een sigaar te roken met Saddam als dat een oorlog kon voorkomen. Ook Traub tekende een veelzeggende uitspraak op uit de mond van Annan, tijdens een bezoek aan de leugenachtige dictator van Soedan, Bashir. Wat heeft uw morele appel voor zin, verzucht de meereizende Traub. ‘Wat kan ik anders doen? Ik heb geen troepen’, antwoordt Annan. Dat bedoelde hij letterlijk en figuurlijk: dat hij geen steun had in een verdeelde Veiligheidsraad. ‘Dat was Kofi Annan, in alles wat hij kon en niet kon.’

Traub: ‘De secretaris-generaal heeft inderdaad geen troepen; de VN kunnen er alleen toe doen als de grootmachten dat wensen. En op dit moment wensen ze dat niet.’ De minachting voor de VN is overal, schrijft Traub, van president Trump tot president Poetin.

Er is ook een andere manier om tegen de inspanningen van Annan aan te kijken: het ideaal van humanitaire interventies onder de vlag van de VN is in de praktijk eerder een alibi gebleken voor grootmachten als de VS voor militair ingrijpen, betoogt James Heartfield op de website Spiked. ‘Kofi Annan week niet op enige zwaarwegende manier af van het Amerikaanse script.’ Hij steunde de eerste sancties tegen Saddams bewind en Heartfield noemt zijn weerstand tegen de Amerikaanse inval slap: ‘het ging hem alleen om een VN-goedkeuring’. Maar Annan een ‘frontsoldaat voor westerse inmenging’ te noemen, doet geen recht aan het ingewikkelde krachtenspel waarin hij opereerde.

De Zuid-Afrikaanse hoogleraar vredesopbouw aan de universiteit van Kaapstad, Tim Murithi, betoogt op de Zuid-Afrikaanse site Daily Maverick juist dat Annan een blijvende invloed heeft: zijn rol achter de schermen bij de totstandkoming van het Internationaal Strafhof, ondanks veel verzet; zijn inzet voor het beginsel van verantwoordelijkheid om slachtoffers van geweld en regimes te beschermen (R2P, Responsibility to Protect) en een beleid voor wederopbouw met internationale steun na conflicten. Na zijn pensionering ging hij daarmee door met een eigen stichting, met vrienden in The Elders en door zelf te bemiddelen, bijvoorbeeld in Kenia in 2008. Een grootse staat van dienst, vindt Murithi.

In Kenia zelf zijn de meningen over Annans betrokkenheid echter nog altijd verdeeld. De huidige president Uhuru Kenyatta condoleerde de familie met Annans overlijden, maar in 2017 toen er opnieuw geweld rond verkiezingen dreigde, riep hij uit: ‘Kofi Annan, we hebben het keer op keer gezegd: je bent niet welkom in Kenia! Je bent niet welkom!’ Dat staat in een artikel van de academicus

Alphonce Shiundu in de Keniaanse krant Daily Nation: onder de kop: ‘Een held voor sommigen, een boef voor anderen’.

Kenyatta en zijn rivaal Raila Odinga werden voor het Strafhof gedaagd (en vrijgesproken bij gebrek aan bewijs) en zij en hun aanhangers verwijten Annan de kwade genius daarvan te zijn. Niet terecht, vindt Shiundu. In 2008 was er grootschalige politiek geweld uitgebroken over de verkiezingsuitslag en Annan, in gezelschap van andere Afrikaanse veteranen, bemiddelde tot er een coalitieregering werd overeengekomen. Daarvoor verdient Annan volgens hem veel lof.

Macharia Gaitho, ook in de Daily Nation, schaamt zich voor de zuinige condoleances van zijn president. Hij had wel eens mogen bedanken dat Annan zijn land had behoed voor een totale burgeroorlog.

Het is zoals Kofi Annan zelf eens in een interview zei: ‘Ik ben er wel achter gekomen dat pensionering heel hard werken is.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.