Opinie

'Andrej weet het zeker: 'Fascisten schoten het vliegtuig neer''

'Tikkertje spelen?', vroegen mijn in Rusland wonende dochters. 'Nee, we spelen oorlogje', antwoordde een meisje. De propaganda dringt tot alle uithoeken door, betoogt Arnout Brouwers, redacteur van de Volkskrant.

De Russische president Vladimir Poetin. Beeld null
De Russische president Vladimir Poetin.

Een van de vragen die me het meest intrigeerden toen ik geschiedenis studeerde, was: 'Hoe kan het dat al die miljoenen Duitsers zo blind achter Hitler aanliepen?' Tijdens mijn studie heb ik die vraag nooit kunnen beantwoorden, tijdens mijn correspondentschap in Rusland de afgelopen zeven jaar wel. Het antwoord is simpel: de kracht van staatspropaganda. Je moet erin leven, om het te voelen.

In het Westen, waar ook druk geklaagd wordt over staats- en mediapropaganda, is het vermogen tot inleving in een echte propagandastaat allang niet meer beschikbaar. Wie wil, kan zich goed informeren op grond van verschillende bronnen, net zoals het elke gek vrijstaat zijn eigen waarheid te omarmen.

In Rusland voltrekt het informatieproces zich anders: hoewel internet zich de afgelopen jaren zeer snel heeft verspreid, blijft verreweg het grootste deel van het volk voor de nieuwsvoorziening afhankelijk van de nationale televisie. Deze staatszenders staan alle direct of indirect onder controle van het Kremlin - de grote schoonmaak in televisieland was in 2000 een van de eerste daden van president Poetin.

Achterdeur
Tot voor kort was er op internet een alternatief forum ontstaan. Het politieke debat dat was afgeschaft door het Kremlin, kwam zo via de achterdeur terug. Dat gaf hoop, die werd belichaamd door de plotselinge opkomst van een grote protestbeweging. Maar dat is allemaal water onder de brug: president Poetin zag de protesten - en internet - als fundamentele uitdagingen en begon met beide af te rekenen.

Natuurlijk - er waren de kleine onafhankelijke kranten en de radiozender Echo van Moskou. Deze mochten en mogen blijven bestaan - en zolang ze een klein genoeg publiek bereikten, waren ze ook nog handig om de temperatuur op te nemen in kringen van andersdenkenden. Maar sinds zijn derde verkiezing als president heeft Poetin de teugels strak aangetrokken: demonstreren werd verboden of ontmoedigd met zware straffen, oppositieleiders werden vervolgd of opgepakt, bloggers en ngo's aan banden gelegd, en kleine onafhankelijke tv-zenders uitgeschakeld. Deze maatregelen hebben hun effect niet gemist.

null Beeld null

Patriottische oorlogssfeer
Vorige maand bracht ik een tijdje door op het Russische platteland, op anderhalf uur rijden ten noordwesten van Moskou. Een persoonlijk bezoek, maar aan de patriottische oorlogssfeer viel niet te ontkomen.

Het museum van Dmitrov - een aangeharkt provinciestadje waar McDonald's het populairste restaurant is - had een speciale expositie over de Sovjet-Unie - 'de tijd waarin ons volk verenigd was en tot grote prestaties kwam op elk gebied: de wetenschap, de kunsten, sport, literatuur', etc. etc. Het metershoge schilderij van Stalin dat er hing, wekte de de indruk dat de leider de zaken zo weer in handen zou kunnen nemen. Zelfs de geringste kritische noot ontbrak. Dmitrov ligt aan het Moskou-kanaal, een van Stalins industriële wonderen, dat werd aangelegd over de lijken van vele duizenden gevangenen en gedwongen arbeiders. Buiten de stad herinnert een wit kruis hieraan - een initiatief van nabestaanden. In het museum zelf daarvan geen spoor.

Met mijn dochters ging ik naar een naburig plaatsje dat een mooi speelpleintje heeft. De muziek schetterde op straat uit de luidsprekers, een overblijfsel uit de Sovjettijd. Maar in plaats van de Russische disco of melodramatische ballades waar ik aan gewend ben geraakt, blèrde nu marsmuziek uit de oorlogstijd. 'Het lijkt wel oorlog', merkte ik op. 'Het is toch ook oorlog?', antwoordde mijn oudste dochter. Dat ze gelijk had, bleek op het speelplein. 'Tikkertje spelen?', vroegen mijn dochters aan andere kinderen. 'Nee, we spelen oorlogje', antwoordde een meisje kordaat.

Op de eerste verdieping van het café waar we aten, kwam een bruiloft op stoom. Een jongetje van naar ik schat 3 jaar, mooi uitgedost wel, werd voor de microfoon gehaald en moest een paar vragen beantwoorden. 'Weet je wie de president is van ons mooie, grote land?', luidde de derde vraag. Vanaf hun derde weten Russische kinderen dat hun land het aller-, allergrootste is ter wereld; vanaf hun vierde weten ze over Joeri Gagarin; en op haar vijfde nam mijn jongste dochter me al met haar vinger onder schot met de woorden 'Hände Hoch!' Maar dit jongetje was helaas nog niet bijgepraat. Het antwoord luidde: 'Vladimir...Vladimirivovitsj....Poetin!!' Applaus. Champagne.

null Beeld null

Skype-knop
Na terugkomst in Nederland is de parallelle werkelijkheid van onze Russische familie nooit verder dan een Skype-knop weg. Zo is er neef Andrej uit het stadje Sjoeja, een jonge vader van twee kinderen die in de textielfabriek 220 euro per maand verdient. Andrej klaagt al jaren over Poetin - en waarom ook niet? Hij werkt hard voor een miezerig salaris en medische voorzieningen zijn praktisch niet bestaand - behalve als je grof geld betaalt. Dat Rusland onder Poetin rijker is geworden, is bijna geheel aan Andrej (en aan Sjoeja) voorbijgegaan.

Maar nu is er iets in hem gevaren. Op odnoklassniki, een populaire sociale-mediasite, stuurde Andrej meestal anekdotes rond als deze: 'Klopt het dat er in Ivanovo beren op de weg lopen? Nee, onzin. Waarom? Ivanovo heeft geen wegen.' Nu vallen zijn vaderlandslievende likes er in het niet in de zee van oorlogszuchtig, ophitsend, grof en racistisch materiaal. President Porosjenko met zijn neus in de kont van Obama - dat niveau.

Complot
Andrej is een Poetin-verdediger geworden, die zeker weet dat het neerschieten van MH17 een complot is om Rusland in een kwaad daglicht te stellen. 'Hebben jullie het gehoord? Fascisten hebben een passagiersvliegtuig neergeschoten!' Tegenwerpingen verbazen hem niet: 'Jullie worden verkeerd geïnformeerd.' We herkennen in zijn stem het medelijden dat we zelf koesteren voor een groot volk dat is bedwelmd door het smerigste soort propaganda.

Deze propaganda - die de politieke strijd in Oekraïne op een lijn stelt met de strijd uit de Grote Vaderlandse Oorlog tegen de fascisten, de meest gevaarlijke en licht ontvlambare retoriek die je in Rusland kunt gebruiken, hebben behalve Russen ook Russisch sprekende Oost-Oekraïeners maandenlang gezien. Het is niet zomaar een middeltje om de bevolking in het gareel te houden, het is ook een wapen dat echte slachtoffers eist.

Zo kan Poetin zijn machtspositie lang behouden. Westerse sancties zullen de nu heersende psychose dat Rusland omringd is door erfvijanden, op de korte termijn versterken.

Maar het is Poetin zelf die Europa geen keus laat: van een pragmaticus met revanchistische neigingen heeft hij zich ontwikkeld tot een leider die 'Russische gebieden' terugwint - en dat is een heuse bedreiging van de internationale stabiliteit.

Arnout Brouwers is chef opinie van de Volkskrant en was correspondent in Rusland.

null Beeld null
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden