COLUMNArie Elshout

Amerika mag dan in verval zijn, zijn culturele dominantie is totaal: alles steekt de oceaan over

null Beeld

Pat Caddell was een onorthodoxe verschijning in de politieke avondshows waar ik in Amerika graag naar keek. Een privédetective in vermomming, zo leek het, donker ringbaardje en wenkbrauwen op een buitensporig groot hoofd geplakt. Maar hij was echt, een in Harvard opgeleide opiniepeiler met de vinger strak aan de pols van (conservatief) Amerika.

In 2013 toonde hij zijn peilingen aan een rechtse geldschieter. Kiezers zaten vol woede over de heersende klasse en de grote partijen, de tijd was rijp voor een buitenstaander om het Witte Huis te veroveren. ‘Ongelooflijk. Het land bevond zich op de rand van een opstand’, citeerde The New Yorker later de geldschieter. In 2016 versloeg outsider Trump alle Republikeinen en Democraten.

Diezelfde Caddell zag al in de jaren zeventig hoe veel Amerikanen ten prooi vielen aan gevoelens van vervreemding. Het land werd van hen afgepakt, vonden ze. Binnenlandse schandalen en buitenlandse echecs vernietigden hun trots op een nobel en sterk Amerika, de stagnerende welvaart ondermijnde het aloude optimisme dat hun kinderen het beter zouden krijgen dan zij, de veranderingen van de jaren zestig werden ervaren als een aanval op hun geloof in God, het traditionele gezin, orde en gezag.

Historicus Rick Perlstein uit mijn vorige column laat aan de hand van Caddell zien hoe diepgeworteld de emoties waren waarmee het rechtse volksdeel reageerde op progressieve pogingen het land open te stellen voor ‘nieuwe mensen, nieuwe ideeën, nieuwe normen’, zoals iemand het formuleerde. Eén emotie was overheersend: die van de wrok.

Er volgde een rauwe stammenstrijd. Anti-abortusactivisten ontvouwden op een Democratische conventie een spandoek met een foto van een lieftallig meisje en in grote letters: ‘Vermoord haar nu en het is moord – vermoord haar voor haar geboorte en het heet abortus.’ In Chicago werd een vrijgezelle verjaardagsclown ontmaskerd die jarenlang jongens had verleid, gewurgd en misbruikt – het werd aangegrepen als tekenend voor de rot in de moderne maatschappij.

Perlstein illustreert met zulke ‘kleine’ verhalen zijn grote verhaal over de opkomst van een radicaal-conservatieve beweging. Ze maken duidelijk hoezeer de stammenstrijd een cultuuroorlog was. Arbeiders liepen over naar Reagans Republikeinen. Hun sociaal-culturele angst voor verandering woog zwaarder dan hun geldzorgen. De culturele elites zagen het gebeuren maar het ontging de ‘sophisticates’ hoeveel mobiliserende energie er op rechts zat. De verkoopexplosie van christelijke boeken bleef onopgemerkt omdat christelijke boekwinkels niet werden meegenomen in de best­sellerlijsten.

De stammenstrijd hield nooit meer op, ook al gaat zij schuil onder het tot op de draad versleten etiket polarisatie. Er loopt een directe ­(Caddell-)lijn van de wrok in de jaren zeventig naar de woede van 2013. De culturele angst houdt het vuur brandende. Mensen voelen zich bedreigd in hun manier van leven, en geen grotere angst dan existentiële angst. Het maakt het huidige Amerikaanse conservatisme radicaal-reactionair.

Niet dat er niets verandert. Historicus Andrew Hartman schreef begin 2015 dat hedendaagse conservatieve publicisten heel anders denken over vrouwen- en homorechten dan hun voorgangers. Tweederde van de Amerikanen steunt inmiddels het homohuwelijk. Hartman verklaarde de cultuuroorlog voor beëindigd, met de progressieven als winnaars. Dat was iets te voorbarig. Kort daarna was daar presidentskandidaat Trump. Wéér die bijziendheid.

De stammenstrijd gaat door. Er is zelfs sprake van een extremisering. Reagan moest zich in 1980 nog matigen om gekozen te worden, Trump bleef zijn wilde zelf. Meer dan ooit ­leven mensen in parallelle werkelijkheden, groter kan verdeeldheid niet zijn. Ook heeft de cultuuroorlog ­Europa bereikt. Amerika mag dan in verval zijn, zijn culturele dominantie is totaal: alles steekt de oceaan over. De conservatief Pat Buchanan zei in 1992: ‘Take back our culture, and take back our country.’ Wat zeiden de Britse Brexiteers in 2016? ‘Take back control.’ En Baudet dit weekend? ‘Stem Nederland Terug.’

Amerika’s stammenstrijd gaat dinsdag mogelijk naar een ongekende climax. Voorspellen durft niemand. Maar mocht Trump uiteindelijk, al of niet met een bouwkraan, tegenspartelend uit het Witte Huis worden verwijderd, is er de kans dat op zijn presidentschap zal worden teruggekeken als een zware doch tijdelijke koortsaanval, gevolgd door een nationaal helingsproces. Ik denk echter dat de Amerikaanse politiek voorlopig blijft wat het de afgelopen halve eeuw was: een etappewedstrijd, waarin elk presidentschap voor de Democraten een loodzware bergetappe zal zijn als er niet ergens een brug tussen de twee Amerika’s wordt geslagen.

Arie Elshout is journalist

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden