columnMartin Sommer

Ambtenaren de schuld geven is een politieke boemerang

Bij de Belastingdienst zijn momenteel drie nieuwe topposten te vergeven van directeur-generaal (dg). Hun voorganger was in zijn eentje, en moest het veld ruimen als gevolg van de voortzeurende kindertoeslag-affaire. Honderden ouders werden ten onrechte van fraude beticht. Zij kregen te maken met een meedogenloze Belastingdienst, en het lukt maar niet om deze kwestie fatsoenlijk af te hechten.

Dinsdagavond debatteerde de Kamer over het opstappen van de betrokken staatssecretaris Snel (D66). Maar vooral de ambtenarij stond in het zoeklicht. In december had de Kamercommissie Financiën op initiatief van Leijten (SP) en Omtzigt (CDA) laten uitzoeken of bewindslieden én ambtenaren strafrechtelijk vervolgd kunnen worden. Leijten had het dinsdag over ‘een overheid die een misdaad beging’. Evenmin ontzien werd de Algemene Bestuursdienst, die vacante functies verdeelt over topambtenaren. Ongeacht de stommiteiten die een topambtenaar begaat, zou er voor hem of haar altijd een gespreid bedje klaarstaan.

Premier Rutte deed het goed: ambtenaren hou je buiten schot. Jammer dat de praktijk van zijn eigen kabinet anders is.Beeld ANP

In het debat trok premier Rutte tegen deze suggesties flink van leer. Ambtenaren kunnen zich niet verdedigen, zei hij. Dat is waar. Geen enkele overheidsdienaar heeft tot nu toe de andere kant van het kindertoeslagverhaal verteld. Ambtenaren zijn loyale uitvoerders, spreken hun minister tegen als het moet, maar altijd achter een dichte deur. Rutte sprak van de ‘Henk Kamp-doctrine’. Kennelijk kon Kamp als minister flink tekeergaan tegen zijn staf. Maar buitenshuis stond hij vierkant voor z’n mensen en was hij als een oester over de fouten die zijn personeel had gemaakt.

Rutte deed het goed: ambtenaren hou je buiten schot. Jammer dat de praktijk van zijn eigen kabinet anders is. Vroeger wezen alleen zwakke ministers naar hun ambtenaren. In jargon heet het blame avoidance. Tegenwoordig is het schering en inslag. Toen de WODC-affaire uitbrak, was Ferd Grapperhaus er als de kippen bij om zijn ambtelijke dienst de oren te wassen. Mark Harbers trad af, nadat hij had gezegd dat hij door zijn ambtenaren verkeerd was voorgelicht. Niemand keek ervan op.

Minister Wopke Hoekstra van Financiën (CDA) ging mee in de suggestie van ambtsmisdrijf.Beeld ANP

Ook minister Hoekstra opereerde in de kindertoeslag-affaire niet vlekkeloos. Menno Snel trad keurig af nadat het zwartlakken van hele dossiers een belabberde indruk had gemaakt. Daarna wees Hoekstra zijn directeur-generaal belastingen de deur, ofschoon die zelf part noch deel had aan het fraudeschandaal. Hoekstra ging ook mee in de suggestie van ambtsmisdrijf. Hij had zelf geen indicatie dat er strafrechtelijk iets niet in de haak was. Toch heeft hij contact opgenomen met collega Grapperhaus van Justitie, en via hem met het OM.

Topambtenaren hebben onderling veel contact, al was het maar via de vermaledijde Algemene Bestuursdienst. Zij zien het lot van hun collega bij de Belastingdienst en denken het hunne. Zij spreken over Hoekstra en zijn ‘uitstralingspakket’: hier is iemand bezig zich te profileren. Zij lezen het rapport Donner. Daarin is sprake van ‘institutionele vooringenomenheid’, waarmee wordt bedoeld dat ouders werden gezien als fraudeurs, tot het tegendeel bewezen was. Niet alleen de luidruchtige oppositie, ook Lodders van de VVD wees naar de uitvoerende dienst. Maar Donner schreef ook over de ‘toon van opwinding in de jaren rond 2013 bij Kamer en regering, waarop werd gesproken over fraudeurs en de aanpak daarvan.’

Daar is geen woord Spaans bij. De politiek had gewoon het initiatief. Nu lijkt het erop alsof de ambtenarij erop wordt afgerekend. Er komen zoals gezegd drie directeuren-generaal en twee staatssecretarissen. Allemaal voor de belasting. Die staatssecretarissen moeten zich, zei Hoekstra, gedetailleerd met de gang van zaken gaan bezighouden. Je hoeft geen topambtenaar te zijn om te zien dat dit helemaal geen politiek werk is, maar management en uitvoering. Gewild of niet, dit is politieke bemoeienis met ambtelijke taken.

Een minister wil gedekt worden door zijn ambtenaren. Dat wordt steeds meer hun opdracht, in een steeds ruwer politiek klimaat. Voorheen had de bewindsman na de verkiezingen krediet voor vier jaar. Nu voor vier weken. Daarna is het hopen dat de bananenschillen uitblijven. De minister vraagt zijn ambtenaren om ‘politieke sensitiviteit’. In deze affaire was die er zeker. Kamerlid Van Weyenberg (D66, zelfde partij als de gesneefde staatssecretaris Snel) wees er in het debat vilein op dat ook de bewindslieden Asscher (PvdA) en Wiebes (VVD) in hun vorige politieke leven aandrongen op een snoeiharde aanpak van de mogelijke fraudeurs – ‘no show, no money’, en ‘Ja er zullen goeien onder de kwaden lijden, maar daar heb ik vast de steun van uw Kamer voor’.

Martin van Rooijen (50Plus), ooit zelf staatssecretaris van belastingzaken, schampert nu al van de ‘acht puinhopen van de Belastingdienst’.Beeld ANP

Dat was de stemming in de samenleving en de vraag van de politiek. Ambtenaren gingen aan de slag en zijn nu loslopend wild. Het vervolg laat zich raden. De zwartgalligheid over de politiek, toch al ruim voorradig onder ambtenaren, grijpt om zich heen. Bureaucratisch gedrag neemt toe, stiekeme tegenwerking ook. Men zal meer voorleggen aan de minister, zeker als aansprakelijkheid dreigt. Er komt meer controle, met als gevolg meer incidenten. Meer incidenten leiden tot nog minder gezag, van zowel politiek als openbare dienst. Martin van Rooijen (50Plus), ooit zelf staatssecretaris van belastingzaken, schampert nu al van de ‘acht puinhopen van de Belastingdienst’. ‘Puinhopen’, een jaar voor de verkiezingen, waar kennen we dat ook alweer van. Veel goeds belooft het niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden