ColumnMartin Sommer

Ambtenaren besturen ambtenaren, gecontroleerd door ambtenaren

null Beeld

Een feest van de democratie wil deze verkiezingscampagne maar niet worden. De Fransen spreken van la fête de la démocratie, een rituele overgang van het oude naar iets nieuws. Bij ons zal er weinig overgang zijn. De keus is tussen Rutte of meer Rutte. We leven onder de grauwsluier van corona, en des te meer valt op dat wij leven onder een geleide democratie. We mogen kiezen, maar het moet niet te gek worden natuurlijk.

Passie is ver te zoeken. Ik heb niet één verkiezingsposter achter de ramen gezien, en het avontuur van het nachtelijke plakken bestaat ook al niet meer. Verboden, al of niet vanwege de avondklok. Bij mij om de hoek staat nu zo’n antiseptisch elektronisch bord met de beeldmerken van alle 37 partijen keurig in het gelid, en precies even groot uiteraard. De verspreiding van de partijboodschappen wordt niet langer door de aanhang maar door de overheid verzorgd.

De keus is tussen Rutte of meer Rutte. Beeld ANP
De keus is tussen Rutte of meer Rutte.Beeld ANP

Verkiezingen zouden bij uitstek de stem van onderop moeten zijn, maar in dit land komt alle zegen van boven. Dat begint bij de kieslijsten. Elke buitenlander verbaast zich erover dat geen enkele kandidaat hier ooit verantwoording aflegt aan zijn eigen achterban. Niemand, behalve Omtzigt, heeft eigen kiezers. Kandidaten ‘solliciteren’ bij de partijtop. Eigenwijsheid levert dat in elk geval niet op. Ik las dat nummer 17 van de GroenLinkse lijst, Nevin Özütok, geen benul had hoe ze op haar onverkiesbare plek was beland, terwijl ‘klimaatactiviste’ Kauthar prijkt op nummer 9. Zo gaat het overal. Met bevochten steun van kiezers heeft het niets te maken.

Dat leidt tot de vraag wat voor mensen op die lijsten staan. Ambtenaren. Annemarie van Gaal, columnist bij De Telegraaf, was deze week gaan turven. Op de VVD-lijst staan liefst acht voormalige assistenten van een minister. Handig, die kennen het klappen van de zweep in de Kamer. Trouwe tassendragers ook, maar zonder relatie buiten de Haagse vierkante kilometer. Alle PvdA-kandidaten die een kans maken op een Kamerzetel zijn van origine ambtenaar, behalve Joris Thijssen van Greenpeace. Die is geen ambtenaar, wel iemand die ons van bovenaf vertelt hoe het moet. Op de lijst van de VVD hebben er slechts tien van de veertig ervaring in het bedrijfsleven. Wij hebben een Kamer die de staat vertegenwoordigt bij de burgerij, in plaats van andersom.

Doekle Terpstra belichaamt het mirakel van de Nederlandse bestuurder: heeft overal verstand van en is nauw verknoopt met de staat. Beeld ANP
Doekle Terpstra belichaamt het mirakel van de Nederlandse bestuurder: heeft overal verstand van en is nauw verknoopt met de staat.Beeld ANP

Dan de cv’s van het kabinet. Tien van de zestien ministers hebben een ambtelijk leven achter de rug. De helft studeerde bestuurskunde. Nauwelijks gechargeerd: ambtenaren besturen ambtenaren en worden gecontroleerd door ambtenaren. We hebben natuurlijk in Nederland het beroemde middenveld als tegenhanger, met het even beroemde maatschappelijke draagvlak. Helaas. Het middenveld, van ziekenhuizen tot scholen, wordt gefinancierd door de overheid. En de fameuze koepels worden geleid door voormalige politici annex ambtenaren met goede contacten rondom de Hofvijver. Mijn favoriet is Doekle Terpstra, van de warmtepompen. Deze week zag ik dat hij ook een deftige zorgcommissie leidt. Terpstra belichaamt het mirakel van de Nederlandse bestuurder: heeft overal verstand van en is nauw verknoopt met de staat.

Voorzover de koepelvoorzitters zich niet al vóór de campagne hebben gemeld om partijprogramma’s bij te buigen – meer geld graag – zullen we ze zo direct tegenkomen bij de formatie. Meer klimaat, meer ontwikkelingshulp of meer asielzoekers wordt bepleit door ideële stichtingen en organisaties die voor het leeuwendeel gesubsidieerd worden door de overheid. Met voorzitters die we straks terugzien in de Kamer, zoals Tom van der Lee, voorheen Novib, nu nummer 3 van GroenLinks. Niet alleen regeert de staat via de partijen in plaats van andersom, zelfs de tegenwerpingen tegen het overheidsbeleid zijn afkomstig van de overheid. Je zou er draaierig van worden. Deze gang van zaken moet wel een bijzondere blik op de samenleving geven: veel beleid, veel belasting en veel bedillerij.

Tom van der Lee, voorheen Novib, nu nummer 3 van GroenLinks. Beeld ANP
Tom van der Lee, voorheen Novib, nu nummer 3 van GroenLinks.Beeld ANP

De opkomst van het populisme was zonder twijfel een reactie op wat historicus J.W. Oerlemans lang geleden al de eenpartijstaat Nederland noemde. Anders dan je zou denken, heeft het populisme niet gewerkt als correctie op de eenzijdige blik. Integendeel. Door de aanwezigheid van Wilders en Baudet is een reeks onderwerpen nog meer in de taboesfeer verzeild geraakt, zie de recente avonturen van demograaf Jan van de Beek die probeerde de kosten van immigratie op de agenda te krijgen. Hij ontmoette zacht gezegd niet zoveel enthousiasme.

Mochten partijen alsnog dreigen een grens te overschrijden, dan zijn er de poortwachters van het betamelijke. Deze week deelde de Orde van Advocaten in verband met discriminatie in partijprogramma’s rode kaarten uit. Er was er een voor de SGP omdat die partij tegen versterkte gebedsoproepen is vanaf moskeeën. De ChristenUnie kreeg een laatste waarschuwing omdat ze zich keerde tegen haatpredikers. Dat woord suggereert volgens de Advocaten dat alleen moslims haat prediken. Wanneer op barse toon wordt gezegd dat de rechtsstaat in het geding is, kijkt iedereen bedremmeld naar zijn tenen. Dat is wat we deze campagne zien: de geleide democratie in actie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden