Opinie

'Alsjeblieft niet nóg meer mensenrechten'

De mensenrechtenbeweging moet haar minachting voor democratie en burgers laten varen, betoogt Bastiaan Rijpkema.

Toenmalig inister van Buitenlandse Zaken Van den Broek tijdens bijeenkomst inzake 40 jaar Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in 1988. Beeld anp

Wat hebben marteling, een satellietschotel op je balkon en nachtvluchten gemeen? Of vakantiedagen, de toegang tot musea en voldoende groen in de wijk? Ze vallen allemaal onder 'mensenrechten'. De eerste categorie wordt al juridisch afgedwongen - vooral door het Straatsburgse mensenrechtenhof. De tweede categorie wil de mensenrechtenbeweging daar graag aan toevoegen - ze staan al als mensenrecht op papier, maar moeten nog afdwingbaar worden gemaakt. Beide categorieën maken deel uit van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

Die Universele Verklaring stond 65 jaar geleden aan de basis van de mensenrechtenbeweging. Die beweging is totaal ontspoord. Ver weg van de klassieke kernrechten is men gekomen tot zaken die met mensenrechten geen enkel raakvlak meer hebben. Van het zeer wezenlijke martelverbod, via satellietschotels en nachtvluchten naar toekomstige rechten op het genieten van kunst en natuur. De teller staat, volgens Amnesty International, inmiddels op ruim 90 rechten, verspreid over negen verdragen.

De intellectuele verdwazing die deze ontsporing begeleidt is op veel terreinen waar te nemen. Brighton-hoogleraar Dembour pleit in de Globaliseringslezing voor het afschaffen van de Universele Verklaring (Ten eerste, 9 december). Maar niet omdat de mensenrechten zijn ontspoord. Het kan haar juist niet ver genoeg gaan. Het liefst ziet Dembour dat rechters via mensenrechten de sociaal-democratie afdwingen. Want, zo redeneert zij, 'alles is toch politiek', dus dan maar de juiste politieke idealen invoeren, via de rechter. Op de vraag wat burgers met andere politieke waarden daarvan moeten vinden, antwoordt de hoogleraar met 'Ahum'.

Dembour heeft nog meer wonderlijks in petto. Ze meent dat de verzorgingsstaat wordt afgebroken, en dat de rechter het recht op familieleven uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) daarom moet uitbreiden tot het 'recht op een familiewoning'. Over zo'n recht wordt uiteraard niet gesproken in het EVRM, maar dat deert Dembour niet.

Interpretatieve creativiteit
Wie denkt dat haar voorstel slechts academisch gemijmer betreft, doet er goed aan eens te kijken naar de praktijk van het mensenrechtenhof, dat toeziet op de naleving van het EVRM. De interpretatieve creativiteit van dit Hof is verbazend. De nachtvluchten op het Britse Heathrow maken volgens het Hof inbreuk op de mensenrechten van omwonenden. Als huiseigenaar mag je een huurder niet verbieden een satellietschotel aan de gevel te hangen: wederom worden mensenrechten geschonden. Ook besloot het Hof dat het Verenigd Koninkrijk gevangenen niet hun stemrecht mag ontnemen. En onlangs bepaalde het Hof dat een levenslange gevangenisstraf in strijd is met de mensenrechten. Een uitspraak met gevolgen voor heel wat Europese democratieën, ook de Nederlandse.

Al deze voorbeelden passen bij de breed gedragen afkeer van democratie in de mensenrechtenbeweging - onder academici, rechters en activisten. Zij koesteren het idee dat de juiste antwoorden op al deze kwesties eigenlijk al klaar liggen. Ze hoeven alleen nog afgedwongen te worden. En of dat nu via de rechter gaat of via de wetgever, dat is de ideologen om het even. Burgers zijn voor de mensenrechtenbeweging maar lastige obstakels bij de verwezenlijking van haar steeds verder reikende idealen.

 
Al deze voorbeelden passen bij de breed gedragen afkeer van democratie binnen de mensenrechtenbeweging - onder academici, rechters en activisten

Drastische koerswijziging
Wil de mensenrechtenbeweging overleven dan is een drastische koerswijziging nodig. Voor alles dient zij haar minachting voor democratie te laten varen. Over veel zaken verschillen burgers op redelijke gronden van mening. Accepteer dit. Probeer niet langer in randzaken het democratische proces te ondermijnen - laat die aan de politiek. De rechter is niet het juiste forum om sociaaldemocratische hervormingen door te drukken.

Ten tweede: concentreer je op de behartiging van kernrechten: geen onmenselijke behandeling, vrijheid van meningsuiting en een eerlijk proces. De bemoeienis met randzaken is slecht voor het ideaal van de mensenrechten. Sterker, ze verkwanselt dit ideaal. Mensenrechten zijn bedoeld als een uitzonderlijke categorie van rechten - verheven boven de rest; daar blijft niets van over als je alles onder de noemer van mensenrechten brengt. Zo gaat het recht om niet gemarteld te worden lijden onder gedoe over satellietschotels, vluchtschema's en de hoogte van uitkeringen.

Bastiaan
Rijpkema is rechtsfilosoof en als promovendus verbonden aan de Universiteit Leiden. Eerder dit jaar publiceerde hij bij Uitgeverij Prometheus/Bert Bakker de bundel Bij de beesten af! Over dierenrecht en onrecht. Twitter: @bastiaanrij


 
De rechtbank is niet het juiste forum om sociaaldemocratische hervormingen door te drukken
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.