COLUMNMartin Sommer

Als we niet uitkijken, willen de Oranjes straks een ander volk

Roelof Bisschop van de SGP presenteerde woensdag tijdens het debat over de begroting van de koning een hete aardappel. Hij zei dat de Gouden Koets straks terug is van reparatie en wilde de Kamer bij motie laten vastleggen dat de koning hem op Prinsjesdag weer gaat gebruiken. Dat was pikant, gezien het rumoer over het beruchte paneeltje met de blote inlanders. Bisschop werd door het CDA terechtgewezen: of hij niet wist dat het de koning vrij staat zelf zijn vervoermiddel te kiezen. Dat kan de Gouden Koets zijn, maar ook paard en wagen, een automobiel of wat Z.M. maar behaagt.

Daarmee was het dilemma niet weg. Als de koning de Gouden Koets wel neemt, of juist niet – in beide gevallen kun je de opwinding veilig voorspellen. En die opwinding eindigt altijd op het bordje van de premier. De koning is immers onschendbaar, de ministers verantwoordelijk. Het toneeltje in de Kamer laat twee dingen zien: dat keuzevrijheid voor de koning zeer betrekkelijk is; en dat wij nog altijd weinig begrijpen van de precaire positie van de Oranjes.

De aanhoudende klachten over het koningshuis zijn een bedreiging voor een kwetsbaar bestel, zoals premier Rutte terecht opmerkte. Beeld EPA

Premier Rutte maakte het er niet beter op, door tijdens het debat als bon mot te debiteren dat we in Nederland een republiek hebben met een president die altijd door één familie wordt geleverd. Dat suggereert een soort ambtelijke status, met een keurig salaris, vakantiegeld, en een baan van 9 tot 5, zij het dat die voornamelijk bestaat uit het doorknippen van linten. Rutte weet beter. Het koningschap is het enige erfelijke ambt dat we kennen, en daarmee hebben we niet alleen een overblijfsel van de standenmaatschappij in huis, maar ook alle gevolgen van dien.

Voor de Oranjes is er geen openbaar en privé. Zij zijn niet van zichzelf, ondanks allerlei kunstgrepen als fotosessies en de belofte ze daarna met rust te laten. Hun noodlot is dat ze letterlijk de belichaming van de natie zijn. Dag en nacht. Wist u bijvoorbeeld dat Amalia niet kan afzien van haar troonopvolging? Als ze echt niet wil, kan ze aftreden bij de inhuldiging als koningin. ‘Adel verplicht’ is voor deze last een zwakke uitdrukking. Erfopvolging leidt tot een blik op de samenleving die wij helemaal niet kennen – niet gelijkheid is de norm, maar ongelijkheid. Zij zijn andere mensen.

Wist u dat kroonprinses Amalia niet kan afzien van haar troonopvolging? Beeld ANP

Zo was het onder de standenstaat en zo is het voor de Oranjes nog. Geen wonder dat er altijd gedonder is geweest over adellijke privileges, sinds achtereenvolgende kabinetten hebben geprobeerd hun inkomsten aan regels te binden. Koningin Juliana wilde ooit een miljoen en kreeg vijf ton, prins Bernhard wilde zijn groene Ferrari declareren. Dat mocht niet.

Wezenlijk is dat nu niet anders. Kijk voor de grap eens op koninklijkhuis.nl. Onder ‘begroting’ staat een grafiek van het koninklijke inkomen die lijkt op een adellijke stamboom, met een ratjetoe aan posten, precies als de graafschappen, baronieën en prinsdommen die de topadel met zich meezeulde. Klik verder en er is een post voor wildroosters en terreinwagens op het Loo. Dat is het kleine grut. In het groot is er tot vandaag gedoe over het vrij besteedbare – lees niet verantwoorde – deel van het koninklijke inkomen. Plus het feit dat de koning, net als de oude adel vroeger, nog altijd (deels) geen belasting betaalt. De Algemene Rekenkamer zag er geen brood in om deze janboel te controleren, de Kamer klaagt jaar in jaar uit. Maar dit is wat je krijgt met een erfelijk koning.

Staatsrechtgeleerde Paul Bovend’Eert publiceerde deze week zijn boek De koning en de monarchie, dat is bedoeld als een reddingsoperatie. De overleden koninklijk biograaf Cees Fasseur meende dat de Oranjes probleemloos nog twee eeuwen meekunnen. Bovend’Eert is somberder. Hij haalt een NOS-onderzoek aan dat laat zien dat jongeren weinig brood meer zien in deze familiesoap. De steun in de Kamer kalft af, gelijkelijk met de slijtage van het zeteltal van de oude rechtse middenpartijen.

Eigenlijk is de zaak niet te moderniseren, schrijft Bovend’Eert, en daar heeft hij gelijk in. Erfopvolging is ‘een relict’ en ‘hopeloos verouderd’. Desondanks doet hij een poging, zoals hij zuinigjes zegt, het koningshuis ‘min of meer toekomstbestendig’ te maken. De koning zit in de regering, staat nu nog in de Grondwet. Dat leidt alleen maar tot verwarring, dus daar moet hij uit. Hij moet het voorzitterschap van de Raad van State inleveren. En vooral moet hij een ambtelijk salaris krijgen, belasting betalen, en gewoon met een schoenendoos vol bonnetjes bij de Rekenkamer langs.

Met zo’n redder van de monarchie heb je geen Republikeins Genootschap meer nodig, zal Willem-Alexander brommen in zijn baard.Beeld ANP

En als klap op de vuurpijl: Bovend’Eert wil van het hele begrip Koninklijk Huis af. Met zo’n redder van de monarchie heb je geen Republikeins Genootschap meer nodig, zal Willem-Alexander brommen in zijn baard. Al die bij-de-tijd-brengers willen rationalisatie, versobering en transparantie, net als de Kamerleden die klagen over de hoogte en de ondoorzichtigheid van de uitkering. Maar de aanhoudende klachten zijn zelf juist een bedreiging voor een kwetsbaar bestel, zoals Rutte terecht opmerkte. Alle vernieuwers willen wel een koning, maar ze willen er een die lijkt op de gemeentesecretaris van een provinciestad. Ze willen al die overgeleverde poppenkast niet.

Maar wat Gerard Reve opmerkte over de katholieke kerk, gaat net zo goed op voor het koningschap. In het symboolblinde Nederland kan men maar niet begrijpen dat overgeleverde poppenkast de essentie is. Het gevaar is niet dat Nederland straks genoeg heeft van de Oranjes; het gevaar is dat de Oranjes vroeg of laat genoeg krijgen van Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden