Column Daniela Hooghiemstra

Als van een universeel patriarchaal schrikbewind al sprake is, zijn vrouwen daarvan de handlangers

Als wordt gevraagd welk onrecht vrouwen in de westerse wereld wordt aangedaan, kan ik best wat noemen. Buitensluiting, kleinering, ongevraagde bepoteling, opscheping met huishouding en zorg voor kinderen, de opsomming begint haast sleets te worden.

Maar omdat de rechtsstaat zich bekommert om de serieuze over­tredingen zoals verkrachting, mishandeling, seksuele intimidatie en discriminatie, staat onrecht tegen vrouwen in dit deel van de wereld toch niet bovenaan mijn zorgenlijstje.

In het onlangs verschenen boek Tegen de vrouwen, beweert de ­beroemde socioloog Abram de Swaan, dat dit een vergissing is. Al het mannelijke gedrag, van moord tot aan het maken van foute grappen, maakt volgens hem deel uit van een groot duivels complot van hier tot Tokio.

Het gaat om wat hij het ‘terreur­regime van het patriarchaat’ noemt, dat er wereldwijd al eeuwenlang op uit zou zijn om vrouwen te onderdrukken. Bijna driehonderd ­pagina’s lang vliegt de ellende je om de oren. Van moord, verkrachting, genitale en gezichtsverminking, ­seksisme en geestelijke vernedering tot discriminatie op de arbeidsmarkt aan toe.

Het zou mij niet verbazen als iemand door dit boek op het idee komt om tegen de erfgenamen van wat De Swaan het ‘duizendjarig rijk van de man’ noemt, een schadeclaim in te dienen.

Omdat ik constateer dat mijn softe houding tegenover mannen dissoneert met de tijdgeest, en #MeToo-strijders een tijdje terug voor mij al een ‘special place in hell’ reserveerden, ben ik best geïnteresseerd in argumenten waarmee ik die een beetje zou kunnen aanscherpen. Het probleem is ­alleen dat de centrale figuur in De Swaans theorie, de man die door de eeuwen heen bewoner van de hele wereld was, niet bestaat.

In biologische zin mag hij dan aanwijsbaar zijn (hoewel ook daarover de laatste tijd twijfels rijzen en het recht om man noch vrouw te zijn intussen is toegekend), door eeuwen, culturen en individuen heen, zijn mannen toch steeds ­iemand anders.

Zo ziet De Swaan over het hoofd dat in de tijd dat vrouwen nog weinig rechten hadden, de maatschappelijke positie van de meeste westerse mannen naar hedendaagse maatstaven óók niet al te florissant was. Mannen zijn niet altijd de welvarende baasjes geweest die ze in de laatste eeuw geworden zijn. Vrouwen ontleenden vroeger alleen macht aan het feit dat zij iemands dochter of weduwe waren, constateert De Swaan terecht, maar als man speelde je zonder de juiste afkomst maatschappelijk doorgaans ook ­weinig klaar.

Als van een universeel ‘patriarchaal schrikbewind’ al sprake is, zijn vrouwen daarvan bovendien de handlangers. Ze werden per slot van rekening niet allemaal aan hun haren naar het altaar gesleept, en als uit hun huwelijk een lid van het kwaadaardige geslacht voortkwam, hielpen zij hem groot worden.

Door het hoge sciencefiction-gehalte van zijn schets maakt de veelgeprezen De Swaan, in 2008 bekroond met de P.C Hooftprijs, het moeilijk iets van hem aan te nemen. Bovendien laat hij in dit radicaal-­feministische pamflet zijn eigen trackrecord buiten beschouwing. Ik herinnerde mij ineens het boekje Sjans waarin zijn vroegere echtgenote, oud-televisiepresentatrice en columniste Annemarie Oster, hem in 2002 portretteerde.

Wie nieuwsgierig is naar hoe zo’n ‘Algemeen Menselijk Patroon van mannelijke overheersing’, zoals De Swaan het met hoofdletters noemt, in de praktijk nu functioneert, zou dat eens moeten lezen. Blz. 91: ‘Terwijl hij aan zijn carrière werkte, deed ik knarsetandend boodschappen.’ Blz. 94: ‘Toch mocht ik erbij blijven zitten. En af en toe opstaan om koffie in te schenken.’ Blz. 83: ‘Hij zat alweer het hoogste woord te voeren; ja, zíjn leven ging gewoon door (…) takelde ik me daarvoor toe als een seksbom uit een film noir (…) ook en vooral tot eer en meerdere glorie van hem, ondankbaar klerelijertje!’

De Swaan kan, door het opmarcherende feminisme wellicht aangespoord, zijn leven natuurlijk hebben gebeterd. Maar de ‘triomftocht van de vrouw’ die ons volgens hem vanaf nu alle heil zal gaan brengen, klinkt mij al net zo onwerkelijk in de oren als het ‘duizendjarige rijk’ van ‘de man’.

Daniela Hooghiemstra is jour­naliste en historica.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden