Opinie

Als spanning oploopt, kan van alles mislopen

De Bom Kernwapens zijn terug van nooit weggeweest. De Britse journalist John Lloyd schetst de valkuilen.

De Bom, beeld uit de film Dr. Strangelove. Beeld .

Als in Dr. Strangelove, Stanley Kubricks film uit 1964, de Amerikaanse president te horen krijgt dat een losgeslagen B-52 op het punt staat zijn kernwapens te gooien op een Russisch doel, pakt hij de telefoon en belt zijn tegenhanger, de Sovjetleider. Om het feit dat armageddon nu dicht is genaderd wat te verhullen, zegt hij losjes: 'Zeg, Dmitri, weet je nog dat we het hadden over de kans dat er iets mis gaat met de bom. De BOM, Dmitri. De waterstofbom.'

Nu praten we opnieuw over de bom. Of eigenlijk praten we er niet over. Barack (Obama) belt niet met Vladimir (Poetin). Volgens de geruchten hebben ze een hekel aan elkaar. Terwijl Obama aan het begin van zijn presidentschap nog mikte op een 'herstel' van de verslechterende relaties met Moskou is het uitgelopen op een verdere verslechtering. De BOM is terug op de mondiale agenda.

John Lloyd. Beeld .

Gezamenlijke actie

In Kubricks film werken Oost en West wanhopig samen om de op hol geslagen bommenwerper neer te schieten omdat, zoals de Sovjetambassadeur uitlegt, een kernaanval een Sovjet 'Doomsday Machine' in werking zet die alle leven op de planeet zal beëindigen. Hun inspanningen zijn tevergeefs. De bommenwerper doet zijn ding, de Doomsday Machine vuurt en de wereld komt aan zijn eind terwijl Vera Lynn, de populaire Britse zangeres uit de oorlogsdagen, het sentimentele We'll Meet Again zingt.

Een van de vele ironische punten in de film is dat de twee supermogendheden tot gezamenlijke actie worden gedwongen vlak voor ze elkaar vernietigen. Er gaat inderdaad iets mis met de bom: hij wordt gebruikt. In het echte leven is dat al niet meer gebeurd sinds de aanval op Hiroshima en Nagasaki aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Dat een wapen zeventig jaar niet wordt gebruikt, is buitengewoon - en getuigt van de afschrikkende aard van de technologie. Maar, zoals de Britse kernwapenexpert Heather Williams opmerkte, 'zo lang kernwapens bestaan, is er een kans dat ze worden gebruikt'.

Verdedigen met kernwapens

De spanning tussen Rusland en het Westen neemt snel toe. In maart waarschuwde de Russische ambassadeur in Kopenhagen dat het Deense besluit om aan te sluiten bij het Europese raketdefensiesysteem betekende dat het een doelwit was geworden van Russische kernwapens. Toen Rusland vorig jaar de Krim annexeerde, waarschuwde Poetin dat hij het desnoods zou verdedigen met kernwapens. In april dreigde Moskou met een nucleair antwoord als de NAVO meer troepen in de Baltische staten (vroeger deel van de Sovjet-Unie, nu NAVO- en EU-lid) zou stationeren.

In de tijd dat Dr. Strangelove werd gemaakt, beschikten zowel de Sovjet-Unie als de Verenigde Staten over tienduizenden kernwapens - genoeg, inderdaad, om al het leven op aarde te vernietigen. In de afgelopen dertig jaar zijn er enorme reducties doorgevoerd. Terwijl er in 1994 nog twaalfduizend kernkoppen waren, zijn er met het nieuwe START-verdrag in 2018 nog maar 1.550 aan elke kant over.

Rose Gottemoeller, die wapenbeheersing doet op het State Department, noemt dat 'nog steeds te veel'. Obama sprak al de wens uit alle kernwapens uit te bannen. Zowel Rusland als de VS houdt zich nog aan de afspraken over vermindering. Maar beide moderniseren hun arsenalen en manoeuvreren bases in of dichter bij het gebied dat als dreiging geldt. De Britse minister van Defensie Fallon heeft gewaarschuwd dat Rusland onrust stookt in de Baltische landen. De Letse minister van Buitenlandse Zaken Edgars Rinkevics vergeleek de situatie met de Cuba Crisis van 1962.

De centrale vraag is: zou Rusland een kernwapenaanval lanceren tegen een NAVO-land? Het antwoord is, op dit moment: nee, dat is niet waarschijnlijk als doelbewust besluit. De terreur die een kernwapenoorlog inboezemt, de zekerheid van miljoenen doden zelfs bij een 'ingedamd' conflict, de totale onvoorspelbaarheid van de uitkomst - het versterkt de rationaliteit van de afweging.

Rationeel

Poetin is rationeel en hij gebruikt de dreiging rationeel. Hij heeft besloten dat hij, sinds zijn terugkeer als president in 2012, het Westen moet beschrijven als dreigende kracht aan Ruslands grenzen, die de Russische regering wil ondermijnen door een 'fascistische' revolutie in Oekraïne en antipatriottische ngo's in Rusland zelf te ondersteunen. De strategie is niet alleen rationeel - hij werkt. Russen geloven nu dat het Westen opnieuw hun vijand is, meer nog dan in de laatste periode van de Sovjet-Unie.

Maar het sleutelwoord is opzettelijk. De Strangelove-optie - de bom die niet langer onder controle is van deze of gene zijde - is veel waarschijnlijker in een periode van spanningen. Russische bevelstructuren zijn beter nu de strijdkrachten gemoderniseerd worden. Maar in een land dat op zijn tenen wordt gehouden door voortdurende propaganda over een op handen zijnde westerse aanval is de Strangelove-optie mogelijk.

Aan Amerikaanse kant zegt expert Eric Schlosser: 'Een kernwapen is, eenmaal gekoppeld aan een wapensysteem, een heel gevaarlijk ding. Ik ben bijzonder kritisch over het beheer van het Amerikaanse arsenaal, al hebben we nog geen ongewilde detonatie gehad. Er zijn ook nog geen wapens gestolen, al kwam het daar dichtbij.'

Is het mogelijk de situatie te ontspannen? George Soros pleit voor een partnerschap tussen de VS en China om oorlog te voorkomen - een nieuwe hegemonie die Rusland zou kunnen intomen. Oud-oligarch en ex-gevangene Michail Chodorkovski vindt dat 'wanneer het huidige regime vertrekt, de VS en West-Europa alles moeten doen om Ruslands economische integratie te faciliteren.'

Maar het 'huidige regime' maakt geen aanstalten op te stappen. Tot het zover is, of tot het zijn strategie radicaal wijzigt, is de kans groter dan de afgelopen tientallen jaren dat we slachtoffer worden van 'iets dat misgaat met de bom'.

© Reuters

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden