ColumnHeleen Mees

Als politici weer verlangen naar de Roaring Twenties moeten ze de positie van de arbeid versterken

null Beeld

Het is een traumatisch decennium geweest. Terwijl we de grote financiële crisis nog niet te boven waren, werd de eurozone geconfronteerd met een crisis van eigen bodem, waarbij niet alleen de banken maar hele lidstaten om dreigden te vallen. De angst voor ‘bank runs’ was zo groot dat banken in Nederland eind 2012 de mogelijkheid om online geld over te boeken tijdelijk uitschakelden en particulieren hun spaargeld over zoveel mogelijk banken spreidden.

Toen de ergste economische pijn was geleden, stemde een nipte meerderheid van de Britten in juni 2016 ervoor om de EU te verlaten. Dat bleek een voorbode van een nog grotere populistische revolte − een paar maanden later won Donald Trump de Amerikaanse presidentsverkiezingen. De enige reden dat de schade van Trumps presidentschap niet nog groter is, is dat hij aanvankelijk werd omringd door establishment-Republikeinen. Nu die zijn kabinet hebben verlaten, voert Trump in de nadagen van zijn presidentschap een strategie van de verschroeide aarde.

De pandemie vormt het pijnlijke slotakkoord van dit verontrustende decennium. In januari werd de wereld opgeschrikt door een virus dat in luttele maanden meer dan een miljoen mensenlevens eiste. Het virus maakte een einde aan het vele reizen van de afgelopen decennia. De grenzen gingen op slot. Terwijl luchtvaartmaatschappijen jarenlang niet wisten waar ze vliegtuigen vandaan moesten halen, staan vele duizenden vliegtuigen nu geparkeerd op overbodige landingsbanen.

Veel opiniemakers voorzagen tien jaar geleden correct dat de geschiedenis van de 20ste eeuw zich zou herhalen, maar men hield rekening met een oorlog, niet met een pandemie. De Eerste Wereldoorlog eiste naar schatting 15 tot 20 miljoen levens en de Spaanse griep die erop volgde nog eens 17 tot 50 miljoen levens, op een wereldpopulatie van minder dan 2 miljard mensen. Daarbij vergeleken is covid-19 onbeduidend. De coronapandemie zal vooral worden herinnerd vanwege het feit er zo snel effectieve vaccins zijn ontwikkeld.

De Amerikaanse epidemioloog Nicholas Christakis van Yale University voorspelt dat zodra deze pandemie voorbij is, er een periode zal zijn waarin mensen veel sociale interactie zoeken, zoals tijdens de Roaring Twenties van de vorige eeuw. Volgens Christakis kan die sociale interactie zich uiten in seksuele losbandigheid, meer geld uitgeven, en minder religie. Christiakis voorziet volle cafés, nachtclubs en voetbalstadions en een culturele renaissance.

De maatschappelijke veranderingen waren honderd jaar geleden veel groter dan ze nu zijn. Behalve de Eerste Wereldoorlog en de Spaanse griep, voltrok zich in 1917 ook de Russische Revolutie, die het begin van de verbreiding van het communisme markeerde. Daardoor werden niet alleen werknemers in het Westen assertiever maar werden werkgevers en regeringen, die een communistische revolutie op hun eigen grondgebied wilden voorkomen, ook bereid om aan de eisen van de arbeiders tegemoet te komen.

De Amerikaanse industrieel Henry Ford verhoogde in 1914 het loon van de arbeiders bij Ford tot 5 dollar per dag, een verdubbeling. De loonsverhoging zorgde er niet alleen voor dat de arbeidsproductiviteit steeg maar ook dat de arbeiders zich een Ford T konden veroorloven. Henry Ford verkortte ook de werkweek tot zes dagen en de werkdag tot acht uur. Het Verenigd Koninkrijk en verschillende Amerikaanse staten voerden in die periode een wettelijk minimum uurloon in. Zo ontstond er een middenklasse en werd de consumptiemaatschappij geboren.

MeToo en de Black Lives Matter-beweging zijn de belangrijkste maatschappelijke veranderingen van het afgelopen decennium. Volgens een schatting van Citigroup zou de Amerikaanse economie de komende vijf jaar een boost krijgen van 5.000 miljard dollar als er direct een einde zou komen aan de ernstige vormen van economische discriminatie tegen zwarte Amerikanen. Maar dat alleen is onvoldoende om de Roaring Twenties te doen herleven.

Onder invloed van de globalisering is de middenklasse in het Westen nagenoeg verdwenen. De samenleving is opgedeeld in winnaars en verliezers van de globalisering. Als politici hopen op een decennium vergelijkbaar met de jaren twintig in de vorige eeuw, dan zullen ze net als de politici honderd jaar geleden maatschappelijk vergaande maatregelen moeten doorvoeren die de positie van arbeid ten opzichte van kapitaal versterken. 

Heleen Mees is econoom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden