Column Stephan Sanders

Als onrecht wordt begaan in naam van de vooruitgang, is het des te ­gruwelijker

Het is bekend hoe de laatste jaren politiek rechts in de westerse wereld op drift is geraakt: hoe liberaal en conservatief rechts het in veel landen hebben afgelegd tegen alternatief rechts, Trump-rechts, etno-rechts. Minder bekend is de transformatie die progressief links al eerder onderging, een transformatie die net zo fundamenteel was. We hebben het over de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw, nog voordat alternatief links de toon zou zetten.

Links was toen onverkort voor progressie, dat wil zeggen vooruitgang, en vooruitgang was een ­begrip dat van al zijn dubbelzinnigheid werd ontdaan. Alsof er een rechte lijn bestond die leidde naar een stralende toekomst, die door beleidsmakers en wetenschappers kon worden uitgestippeld. Dit alles om de ‘verworpenen der aarde’ te verheffen, ook als die verworpenen er zelf niet om vroegen en zelfs heftig protesteerden.

De laatste dagen zijn de zogenoemde ‘afstandsmoeders’ in het nieuws. Trouw en de Volkskrant tekenden het verhaal op van Trudy Scheele-Gertsen, die in 1967, ongehuwd en wel, zwanger raakte.

Eerst meende ze nog bij haar ­ouders terecht te kunnen met haar kind, maar als ongehuwde moeder was ze daar niet welkom. Ze belandt in een tehuis voor ongehuwde moeders en nu denk je: dat is een instelling waar voor moeder en kind wordt gezorgd. Lang is dat ook zo ­geweest, maar in de jaren vijftig doet zich een mentaliteitsverandering voor, juist bij ­wetenschappers die als vooruitstrevend bekendstonden.

Gertsen bevalt van haar baby, waarvan ze uitdrukkelijk heeft ­verklaard die te willen houden. De enige concessie die het tehuis doet, is dat Gertsen niet geblinddoekt hoeft te bevallen, zoals al die andere vrouwen, die hun pasgeboren baby zelfs niet even mogen zien. Maar ook Gertsens baby wordt bij haar weg­gehaald, ze moet zonder kind het ­tehuis verlaten en zal later uit de ­ouderlijke macht worden ontzet.

Het kind is dan niet meer van haar, het heeft andere ouders gekregen, een andere achternaam. Het is geadopteerd, zeer tegen de wil van deze moeder. Het is een gruwelijk verhaal, vooral ook omdat we het over het ­recente verleden hebben, dat niet veilig achter een Europese oorlog ligt verstopt.

Ik moet hier ook de adoptiewet noemen, die in 1956 werd ingevoerd, en de onbedoelde gevolgen daarvan. Die wet zou ervoor zorgen dat ook pleeg- en stiefkinderen wisten bij wie ze juridisch hoorden, wanneer andere dan de biologische ouders voor ze gingen zorgen. Geen slecht idee: ikzelf ben altijd blij dat die wet er ruim voor mijn geboorte is gekomen. Ik had als kind de zekerheid ­nodig dat mijn ‘adoptieouders’ toch echt mijn ouders waren.

Maar onbedoeld gevolg was wel dat het minder bezwaarlijk werd om (biologische) moeder en kind van elkaar te scheiden. Er ­bestond nu een juridisch waterdicht alternatief, namelijk het adoptiegezin, met als bijkomend voordeel dat de maatschappelijke omstandigheden daar vaak stabieler waren, met ­piano- en hockeylessen voor de ­toekomst, en een lyceum in het ­verschiet.

Een van de verdedigers van zo’n vroege moeder-kindscheiding was Kees Trimbos, (1922-1988) naamgever van het bekende instituut, en in zijn tijd een vooruitstrevende psychiater, die het katholieke volksdeel bevrijdde van de enghartige, seksuele moraal. De man heeft veel gedaan voor de acceptatie van homoseksuelen, in een tijd dat het je reputatie kon schaden, hij maakte zich hard voor seksuele voorlichting, en de ­beschikbaarheid van voorbehoedsmiddelen. Maar diezelfde man schreef in 1955 dat het beter was wanneer ongehuwde moeders afstand deden van hun kind, ‘. . . ook voor die gevallen, welke sociaal en pedagogisch onvoldoende mogelijkheden hebben om de belangen van hun kind te kunnen behartigen.’ Kortom, voorrang aan piano en hockey.

Dat was, ik zeg het erbij, een progressief standpunt in die tijd. Laten we niet vergeten dat tot ver na de Tweede Wereldoorlog de eugenetica in bijvoorbeeld Zweden enorm populair was onder sociaal-democraten. Want de ‘oude vormen en gedachten’ moesten sterven, de vaste verbanden werden ter discussie gesteld en in het in het belang van het kind was het veel beter de ‘onmaatschappelijke moeder’ niet op te zadelen met een kind dat vast ook weer ‘onmaatschappelijk’ zou opgroeien.

Alles voor de vooruitgang! Er is ­natuurlijk veel onrecht in de wereld, maar als die wordt begaan in naam van de vooruitgang, is het des te ­gruwelijker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden