Opinie Racisme

Als Moreira stoïcijns door had gevoetbald, was de situatie geen steek minder racistisch geweest

Discussies over hoe iets was bedoeld of hoe iets werd opgevat, zijn ultieme dooddoeners. Racisme ligt niet besloten in de gevoeligheid van de racistisch bejegende voetballer Ahmad Mendes Moreira, schrijft cognitiefilosoof Jelle Bruineberg.

Ahmad Mendes Moreira, spits van Excelsior. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Als reactie op de commotie tijdens de wedstrijd Den Bosch – Excelsior, waarin er racistische spreekkoren en scheldwoorden werden geuit naar Ahmad Mendes Moreira, een gekleurde speler van Excelsior, schreef de club Den Bosch het volgende in een persbericht: ‘Het spijt ons zeer dat Excelsior-speler Moreira zich persoonlijk onheus bejegend voelde.’ Er is elders genoeg geschreven over het niveau van deze zeer pijnlijke uitlating, Den Bosch zelf noemde het een dag later een ‘blunder’ en ging diep door het stof. Er zal wellicht een persvoorlichter zijn baan zijn kwijtgeraakt.

Dezelfde dag in het programma Café Hendriks & Genee maakt oud-Songfestival deelneemster Marga Bult een ‘grapje’ over de huidskleur van Humberto Tan. Wederom ophef. Een dag later laat ze in het AD optekenen: ‘Ik zei ook direct na de uitspraak dat het een grapje was, maar dat laten ze in het gedeelde fragment niet meer zien. Ik had helemaal niet de intentie om racistisch te zijn.’ Ook hier doet de publieke verontwaardiging haar werk.

Psychologisme

Wat opvalt is de centrale rol die psychologische toestanden in beide verdedigingslijnen spelen: Moreira voelde zich onheus bejegend, Bult bedoelde het niet racistisch. In het ene geval wordt geïnsinueerd dat het racisme slechts bestaat in de geesteswereld van een jonge voetballer, in het tweede geval wordt expliciet betoogd dat een uitspraak niet racistisch is, juist omdat er geen racistische bedoeling achter zat.

In de filosofie is zulk psychologisme, het terugvoeren van vragen over betekenis tot de psychologische toestanden van individuen, sinds het begin van de 20ste eeuw de ultieme dooddoener. Als ik een uitspraak doe over de stelling van Pythagoras en iemand spreekt me tegen, dan kunnen we, om tot een oplossing te komen, niet terugverwijzen naar de bedoelingen die ieder van ons in zijn eigen hoofd heeft. In plaats daarvan zullen we met een gedeeld referentiekader moeten werken. Als het over Pythagoras gaat, zijn dat de set aan afspraken en uitgangspunten die de wiskunde tot een coherent geheel maken, die zitten niet in mijn hoofd en niet in dat van mijn gesprekspartner, maar liggen daarbuiten. Het staat ons simpelweg niet vrij om daar iets anders mee te bedoelen.

Beter wereldbeeld

Als het gaat over ethische en normatieve vragen zijn de eenduidige antwoorden zoals in de wiskunde niet beschikbaar. We zien botsende referentiekaders met radicaal andere invullingen van concepten als ‘racisme’ en ‘traditie’, maar ook over ‘natuur’, ‘gezond’ en ‘rechtvaardig’. Deze botsing (die op zichzelf niets nieuws is) in goede banen leiden is een uitdaging van jewelste in een gepolariseerde samenleving als de onze. Het uitgangspunt zou hier moeten zijn om met elkaar een beter wereldbeeld uit te vinden, een waar iedereen zich in thuis voelt.

Belangrijk is het daarbij om de ogen op de bal te houden. Discussies over hoe iets was bedoeld of hoe iets werd opgevat leiden alleen maar af van de hoofdzaak. Als Moreira stoïcijns door had gevoetbald en zich nergens wat van had aangetrokken, was de situatie geen steek minder racistisch geweest. Racisme ligt niet besloten in de intentie van Marga Bult en ook niet in de gevoeligheid van Ahmad Mendes Moreira. In plaats daarvan ligt de discussie tussen ons allemaal in, in de wereld die we met zijn allen delen en die we met zijn allen betekenis geven.

Jelle Bruineberg is cognitiefilosoof.

LEES VERDER

KNVB: wij kunnen het maatschappelijk probleem van racisme niet alleen verdrijven
De KNVB ziet zichzelf als partner van de overheid om het maatschappelijk probleem van racisme in het voetbal aan te pakken.

Mendes Moreira: ‘Dit is een heel zwarte bladzijde, maar ik geloof in dit land. Nog steeds’
Grote spelers als Balotelli en Lukaku krijgen weleens te maken met racisme, maar dat het ook naar Nederland zou komen en hem zou treffen, dat had Excelsior-buitenspeler Ahmad Mendes Moreira nooit verwacht: 
‘Ik keek nog eens naar die mannen en zag dat ze het echt tegen mij hadden. Toen brak ik.’

Racisme op het voetbalveld: openlijk en bedekt
Spreekkoren, zoals die bij de wedstrijd Den Bosch - Excelsior, zijn niet uitzonderlijk.

Oud-directeur FC Den Bosch: ‘Het is heel pretentieus om te zeggen dat je als club greep hebt op al je supporters’
Zes jaar later kan Peter Bijvelds zich er nog over verbazen: hoe jong sommige supporters van FC Den Bosch waren die AZ-spits Jozy Altidore in januari 2013 met oerwoudgeluiden bestookten.

Commentaart: Als supporters zich misdragen moeten clubs desnoods punten in mindering worden gebracht
De schouders ophalen bij racisme legitimeert geweld, dus moet de KNVB nu 
harde maatregelen nemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden