Nieuw Nederlands PeilVertrouwen in de rechtspraak

‘Als je wilt, kun je altijd wantrouwen’

Geert Wilders en zijn advocaat Geert-Jan Knoops bij de rechtszaak over zijn 'Minder Marokkanen'-uitspraak.Beeld ANP

De rechtszaken van Geert Wilders, rapper Akwasi en Clarice Gargard leidden tot ophef en twijfel aan de eerlijke besluitvorming van rechtbanken en Openbaar Ministerie. Twee filosofen en een rechtssocioloog buigen zich over dit wantrouwen.

Marc Hertogh, hoogleraar rechtssociologie

‘Het OM worstelt en de zaak-Akwasi is daarvan een tragisch voorbeeld.’ De rapper werd nadat hij excuses had gemaakt, niet vervolgd om zijn opruiende uitspraken over Zwarte Piet. Zo’n besluit van het OM om iemand niet te vervolgen, past gewoon binnen de juridische praktijk, stelt Hertogh, maar het is niet handig dat ze daarover alleen maar een simpel persbericht naar buiten hebben gebracht. ‘Terwijl het Zwarte Piet-debat een heel beladen discussie is. Dan moet je beter uitleggen waarom dit juridisch gezien niet zo’n rare beslissing is.’

Hertogh ziet dat eigenschappen van rechters en officieren die van oudsher werden gewaardeerd – ‘afstandelijk, koel, juridisch’ – nu niet meer goed werken. Mensen zijn mondiger, en het gezag van rechters en OM is niet meer zo vanzelfsprekend als twintig jaar geleden. ‘Ook neemt het aantal wrakingsverzoeken en klachten over de rechtsgang de laatste jaren toe. Daarom is het goed dat het OM uit de ivoren toren kruipt en in tv-series zoals De Aanklagers meer laat zien van de gemaakte afwegingen.’

Coen Simon, filosoof

‘In het debat zie je vaak verontwaardiging ontstaan vanuit het idee dat rechters en officieren een soort mensen zonder eigenschappen moeten zijn, kleurloos en zonder politieke opvattingen. Nee, het zijn de regels die de onafhankelijkheid van rechters en OM waarborgen. Dat betekent wél dat de rechtsgang zo transparant, helder en begrijpelijk mogelijk moet zijn. Maar ik ken nog geen voorbeeld waar dat niet het geval was.’

Marjan Slob, filosoof

‘Dat Wilders veroordeeld is en Akwasi niet eens vervolgd, lijkt op het eerste gezicht in tegenspraak.’ Maar er is verschil, en dat wordt in het debat al snel over het hoofd gezien. ‘Akwasi heeft excuses aangeboden, en verklaard dat hij het in zijn emoties zei. Zoiets heb ik Wilders nog nooit horen zeggen. Die is juist veroordeeld om zijn ‘Minder Marokkanen’-uitspraak omdat dat een geregisseerde actie was. De situatie is dus verschillend.’

Ook Simon hekelt het op één hoop gooien van de twee. ‘Dat kun je niet zo naast elkaar zetten, zonder uitleg van hoe het recht werkt.’ En het verwijt dat de Wilders-zaak een politiek proces was, zoals de politicus zelf verklaarde? Slob: ‘Het is heel belangrijk dat de rechters hebben vastgesteld dat dit niet het geval was. Zij hebben hun onderzoek geboekstaafd met stapels papier. Maar als je wilt, kun je altijd wantrouwen.’

Dat wantrouwen ziet ze ook in de rechtszaak tegen de beledigers van NRC-columnist Clarice Gargard, die op Facebook racistisch bejegend was. Een officier van justitie, die ook betrokken was bij de zaak-Akwasi, werd van de zaak gehaald, toen ophef ontstond omdat zij met met iemand van Kick Out Zwarte Piet in het bestuur van een antidiscriminatiebureau had gezeten. Wie een complot tegen Zwarte Piet vermoedt, kan daarin belangenverstrengeling en partijdigheid zien. Een misverstand, aldus Slob: ‘Betrokkenheid wil nog niet zeggen dat iemand partijdig is. Het gaat om iemands professionaliteit. Het OM had meer tegenwicht moeten bieden aan de druk vanuit de samenleving.’

Simon noemt het zelfs ‘absurd’ dat onafhankelijkheid zou betekenen dat een officier niet meer zou mogen bijdragen aan een maatschappelijke organisatie. Immers, een antidiscriminatiebureau heeft naleving van de grondwet tot doel.

Het is goed als een officier verbinding zoekt met de samenleving, vindt Hertogh. ‘Maar je moet nadenken of je – na alle commotie – nog wel zo’n gevoelige discriminatiezaak moet doen. Daarom heb ik er begrip voor dat zij van de zaak af is gehaald. Je wil immers niet dat de rechtszaak volledig overschaduwd wordt door koppen in De Telegraaf. Alleen doen de timing van dat besluit – op een zondagavond – en de spaarzame toelichting het vertrouwen juist weer geen goed.’

In Nieuw Nederlands Peil ontleden denkers en experts het maatschappelijk debat. Dit is de eerste aflevering.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden