Column Stephan Sanders

Als gijzelaars van onze eigen tijd blijven taboes in leven

Lang gedacht dat er vanzelf meer vrijheid zou komen, almaar meer. Vrijheid voor wie, voor wat? Nou ja, in het algemeen. Steeds meer ‘taboes’ zouden ‘sneuvelen’ ; ik dacht dan niet aan soldaten op het slagveld, maar aan beperkingen die weggenomen zouden worden. De geschiedenis zag ik als een emancipatiegeschiedenis, waarin steeds meer plaats wordt ingeruimd voor al die mensen, zaken en kwesties die niet of nauwelijks licht hadden mogen vangen.

Ik las in deze krant het interview met Frits van Oostrom, die in commissie de ‘historische canon’ vormgaf, in 2005. Hij zegt er zelf over: ‘We waren helemaal niet zo geporteerd van het idee van een gietijzeren canon. Veel te pontificaal en dwingend. Het heet ook niet canon van Nederland, wij hebben bewust gekozen voor de naam entoen.nu.’

Dat ‘entoen.nu’ is wel degelijk bedoeld om de band met de actualiteit te onderstrepen, maar dat gebeurt vanuit het verleden naar het heden. Wat bezielde mensen toen en daar, en hoe heeft dat geleid tot de huidige stand van zaken.

Nu moet die ‘canon’ van Van Oostrom uit 2005 weer herijkt worden, op verzoek van de minister van Engelshoven, die vooral aandacht wil voor de ‘schaduwkanten’ van de Nederlandse geschiedenis.

Van Oostrom, die zijn opvolger niet voor de voeten wil lopen, laat zich voorzichtig maar in niet mis te verstane bewoordingen uit: ‘In het huidige debat dreigen we door te schieten naar het omgekeerde: nu.entoen. Nu zeggen sommige nieuwe Nederlanders: ik ben hier, toon me de geschiedenis die daar bij hoort. (…) Maar geschiedenis is ook inleven in een ander en in een andere tijd. Het is niet alleen maar op zoek gaan naar jezelf in het verleden.’

Ik durf het nog driester te stellen: geschiedenis is ook je inleven in jouw eigen tijd en je eigen verleden. Want zelfs je eigen geschiedenis kan je vreemd voorkomen. In die zin dreigen we allemaal gevangen te zitten in ‘nu.ennu’, omdat we de gijzelaars zijn van onze eigen tijd en van ideeën en standpunten die we beschouwen als ‘echt van onszelf’.

Ik kom op deze bespiegeling omdat ik gisteren naar een voorstelling ging (Holland Festival) over de Amerikaanse fotograaf Robert Mapplethorpe (1946-1989). Zijn foto’s horen voor mij bij een persoonlijk tijdsgewricht: de jaren 80 en 90. Mapplethorpe was toen controversieel, zoals dat heet, omdat hij naast perfecte foto’s van bloemen ook perfect gestileerde foto’s maakte die een expliciet seksuele inhoud hadden. Foto’s van mannen met andere mannen, foto’s van mannen die zichzelf bewerken met zweep en scheermes, foto’s van zwarte lichamen met erectie en pistool.

Ik ken zijn werk al lang, ik heb boeken over hem thuis, en wat ik me vooral herinner: de mensen die toen bezwaar maakten tegen zijn werk omdat het ‘pornografisch’ zou zijn, stonden simpelweg aan de verkeerde kant van de geschiedenis. Want dit werk was niets anders dan emancipatie in topvorm: emancipatie van (homo)seksualiteit, van zwarte lichamen, en van seksuele perversies. Het was dus heel vanzelfsprekend om tegen de burgertrutten te zijn, die daar niet tegen konden, en die zelfs tentoonstellingen wilden verbieden.

Ik was stomverbaasd toen er in de jaren vlak voor en vooral na Mapplethorpes dood zich ook critici meldden van onverdacht progressieve signatuur: Afro-Amerikanen die bezwaar maakten tegen het werk van deze witte fotograaf; tegen de ‘objectivering’ van zwarte lichamen, die vaak een en al pees en pik waren, waarbij het gezicht soms werd weggelaten.

Als ging het om oud-Griekse torso’s, zonder hoofd.

Het hielp ook niet om later te leren dat Mapplethorpe, met zijn actieve, seksuele interesse in het zwarte, mannelijke lichaam er op het einde van zijn leven nogal merkwaardige ideeën op nahield: in die verwarrende aidstijd was hij ervan overtuigd dat hij de ziekte aan ‘zwarte mannen’ te danken had.

Na dat beeldbombardement van Mapplethorpe van gisteravond zag ik wat ik vijfentwintig jaar geleden over het hoofd had gezien. Taboes kunnen sneuvelen, maar er komen nieuwe taboes bij, nieuwe gevoeligheden. Toen ging het over doorbreking van seksuele schaamte, nu bijvoorbeeld over ‘inclusiviteit en diversiteit’. We maken ook nieuwe schaamtes aan (vliegschaamte.)

De geschiedenis blijft taboes produceren. Net als we denken de schaamte definitief overwonnen te hebben, worden de doelpalen verplaatst.

Weer geen goal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden