Machiavelli-lezingRoxane van Iperen

Als fraudebestrijding zich steeds meer richt op de kwetsbaarsten, verlies je de democratie

Een sociaal contract functioneert als burgers kunnen vertrouwen op de mensen en organisaties aan wie zij hun macht hebben overgedragen. Fouten zijn menselijk, stelt jurist en publicist Roxane van Iperen in haar Machiavelli-lezing, maar als fouten stelselmatig niet worden onderkend leiden ze tot cynisme en achterdocht.

Slachtoffers van de toeslagenaffaire bij de Belastingdienst op de publieke tribune van de Tweede Kamer begin december 2019. Beeld ANP

De naam Machiavelli is in onze tijd bijna een scheldwoord, synoniem voor despoten die handelen uit eigenbelang. Napoleon en Stalin sliepen met zijn bekendste werk, De Vorst, onder hun hoofdkussen. Niettemin zien we wereldwijd een opkomst van Machiavelliaanse leiders: mensen die steun zoeken bij het volk om bestaande machthebbers uit het zadel te wippen, maar vaak totaal andere belangen nastreven dan dat volk.

Toch doen we Machiavelli tekort als we zijn werk slechts beschouwen als een olifantenpaadje naar platte macht. Want als het een handleiding voor slinkse heersers is, is het net zo goed een handleiding voor burgers: door de succesformule te begrijpen, kun je de winst voorkomen. Machiavelli zelf stelt dat de door hem beschreven vorm van heersen alleen op korte termijn werkt; dat een leider zonder moed en langetermijnvisie op den duur ten onder gaat.

Het patroon dat hij schetst, is logisch en actueel. In tijden van onrust en ophef hebben mensen behoefte aan stabiliteit. Dan staat er een leider op, die zegt: geef mij de macht en ik ga dat voor jullie regelen. Misschien is het nodig her en der wat op jullie democratische verworvenheden in te leveren − ik knaag aan de wetenschap, spuug op onderwijs en vrije pers, deel klappen uit aan de rechterlijke macht − maar: dan leid ik jullie wel terug naar rust, grootsheid en welvaart. Bovendien zorg ik dat alles bij het oude blijft; geen gemorrel aan jullie tradities, geen knieval naar minderheden. Voor het volgen van een dergelijk simplisme, constateert Machiavelli, zal een volk uiteindelijk altijd boeten.

Koester de instituties én de waarheid

Nu zijn er verschillende manieren om met dit soort leiders om te gaan. Een is: iedere dag roepen hoe verdorven ze zijn, continu je verontwaardiging uiten over hun hufterige gedrag en over de zogenaamd domme achterban die hen desalniettemin steunt. Daarmee bestendig je, waarschijnlijk onbewust en met vast zeer moreel hoogstaande bedoelingen, het idee van een loopgravenoorlog: een samenleving verdeeld in kampen − ‘wij’ tegen ‘zij’ − die precies de vijandigheid voedt waarbij dit type leider floreert.

Een andere, constructievere manier is: onderzoeken waardoor alles is gaan broeien en verschuiven, en de uitspraken en beloftes van dit soort leiders konden aanslaan. Oftewel: stop de fixatie met de liegende prins en ga terug naar het versterken van de fundamenten. In een stevig huis belt niemand een louche klusjesman.

Misschien klinkt dit velen te vaag in de oren, maar er zijn ten minste twee concrete dingen die burgers kunnen doen om hun huis, hun democratie te pantseren. Eén: koester de instituties. Twee: koester de waarheid.

Om mensen zover te krijgen dat ze zich snel en massaal achter liegende prinsen scharen, is het in hun belang continu verschillende versies van de waarheid te creëren. Verdeel en heers: het is zo oud als Methusalem. Zodra ‘perceptie’ en ‘beleving’ dezelfde waarde krijgen als naakte feiten, ontstaat er ruimte voor twijfel, chaos en conflict; precies wat er gaande is op alle belangrijke politieke thema’s. De liegende prinsen zijn hiermee niet begonnen, het zijn de doorsnee en zogenaamd fatsoenlijke mensen geweest die een lange rode loper richting deze nevel hebben uitgelegd. Bovendien zijn er in dit tijdgewricht nieuwe ontwikkelingen die de waarheid, en daarmee een gedeelde realiteit, meer bedreigen dan ooit tevoren, namelijk: globalisering, technologie en toenemende ongelijkheid.

Zo verlies je de democratie

Liegende prinsen zijn niet alleen gebaat bij een spiegeldoolhof rond de waarheid, ze floreren ook op wankele instituties en de afbraak van autoriteit. Het sociale contract tussen burgers functioneert alleen wanneer zij rotsvast kunnen bouwen op de mensen en organisaties aan wie zij grote delen van hun macht hebben overgedragen. En burgers nodigen de liegende prins pas uit om binnen te komen, als de draagmuren en fundamenten poreus zijn geworden.

Als fraudebestrijding zich steeds meer richt op de kwetsbaarsten en gelijktijdig de sociale advocatuur wordt uitgekleed. Als binnen ‘beschaafde’ partijen de integriteitsaffaires zich als een rood-wit politielint uitrollen. Als jarenlange beleidskeuzes op het gebied van onderwijs, woningbouw en gezondheidszorg hele bevolkingsgroepen ontredderd hebben achtergelaten. Als bestaansrecht consequent wordt gekoppeld aan afkomst, en bestaanszekerheid aan potentiële economische waarde.

Als mensen die hulp nodig hebben, die hulp pas krijgen wanneer ze zelfredzaamheid hebben getoond. Als van burgers wordt gevraagd dat ze de overheid vertrouwen, terwijl uit de doorgeschoten bureaucratie blijkt dat die overheid haar eigen burgers niet vertrouwt. Als toonaangevende media chronisch lijden aan de ‘beide-zijden-ziekte’, waarbij iedere eigen waarheid een platform wordt geboden zonder feitelijke context, en entertainment en expertise in dezelfde kaartenbak zijn komen te zitten.

Als fiscaal beleid in toenemende mate, en ook na de financiële crisis, bedrijven ontziet en werkenden belast, waardoor huishoudens al twintig jaar niet meedelen in de welvaartsgroei. Als de verwevenheid tussen politiek en bedrijfsleven zo groot is, dat de industrie op grote thema’s feitelijk de publieke zaak gijzelt. Als klokkenluiders niet voor hun moed worden beloond, maar rücksichtslos buitenspel worden gezet.

Fouten zijn menselijk. Cynisme en achterdocht ontstaan pas als ze stelselmatig niet worden onderkend, betrokkenen niet verantwoordelijk worden gehouden en een visie op een betere toekomst uitblijft.

Bestrijd de liegende prinsen, maar meer nog dan dat: werk aan de wankele fundamenten waarop zij lachend gedijen. Simpel zal het niet zijn en op korte termijn moet niemand wonderen verwachten, maar Machiavelli zelf zou zeggen: als je het niet doet, verlies je de democratie.

Roxane van Iperen is jurist en schrijver, van onder meer de bestseller ’t Hooge Nest. Dit is een bekorte versie van de woensdag in Nieuwspoort uitgesproken Machiavelli-lezing.

Lees hier de volledige Machiavelli-lezing van Roxane van Iperen.

Machiavelliprijs en machiavelli-lezing

Stichting Machiavelli kent jaarlijks de Machiavelliprijs toe aan een persoon of organisatie die een bijdrage heeft geleverd aan de communicatie tussen politiek, overheid en burger. Dit jaar ging de prijs naar het onderzoekscollectief Bellingcat. Dit collectief kwam de afgelopen jaren met verschillende onthullingen over onder meer de aanslag op vlucht MH17 en de couppoging in Turkije. De jury van de Machiavelliprijs prijst Bellingcat voor de innovatieve manier van onderzoek. Eerdere prijswinnaars waren onder meer SheDecides, de Onderzoeksraad voor Veiligheid, RTL Nederland, Máxima, voormalig Oranje-bondscoach Bert van Marwijk, onderzoeksjournalist Jeroen Smit en de ‘bedreigde burgemeesters’. De prijsuitreiking valt samen met de Machiavelli-lezing door een gerenommeerd persoon. Deze belicht op kritische wijze actuele ontwikkelingen op het terrein van de publieke communicatie. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden