Opinie

Alleen links blok kan de balans herstellen

Samenwerking van de drie linkse partijen kan onder hun achterban een nieuw politiek elan opwekken.

De drie linkse leiders. Beeld Freek van den Bergh

Wat de polls al enige tijd aankondigden, heeft zich bij de verkiezingen voor de provinciale staten voltrokken. De Partij van de Arbeid heeft zwaar verlies geleden. De kiezer heeft de deelname van die partij aan het kabinet-Rutte II afgestraft. Maar er is meer aan de hand. De PvdA-nederlaag past in een Europees patroon: de sociaal-democratische partijen raken overal aanhang kwijt aan zowel D66-achtige partijen als nieuwe, linkse samenwerkingsverbanden.

Al voor de provinciale verkiezingen leidde de teruglopende populariteit tot discussie in de PvdA. De aangedragen oplossingen leken vermoeide herhalingsoefeningen: terug naar de 'gewone man', een nieuwe partijleider aanwijzen en de kiezer bezweren dat het weer de goede kant opgaat. De fundamentele vraag naar het bestaansrecht van de PvdA werd ontweken. Evenals de cruciale vraag naar de mogelijkheid van linkse samenwerking, die daarmee onlosmakelijk verbonden is.

Geen doel, maar middel

Het bestaan van de PvdA lijkt een doel op zich te zijn geworden, geen middel meer om politieke veranderingen te realiseren. De afgelopen decennia heeft het schip van de sociaaldemocratie zijn politieke ankers een voor een losgelaten en is steeds meer in neoliberale richting afgedreven. Dit heeft ertoe geleid dat de PvdA in feite medeverantwoordelijk is geworden voor de geleidelijke afbraak van de verzorgingsstaat. Die steunde ooit op drie pijlers: progressieve belastingen, sociale voorzieningen en bescherming van arbeid.

Gaandeweg heeft de PvdA de progressieve belastingen en bescherming van arbeid laten vallen. En nu ze ook de sociale voorzieningen wil versoberen, lijkt het bestaansrecht van de partij helemaal discutabel. Ook in andere opzichten volgt de PvdA - deels geïnspireerd door het Britse New Labour - al enige tijd een neoliberale agenda, bijvoorbeeld op het terrein van privatisering en terugtredende overheid, vanuit een aanvechtbaar vertrouwen in de (quasi-)markt.

Marginaliseren

De partij neemt steeds vaker verhullende neoliberale begrippen als 'moderniseringen', 'vernieuwingen' en 'hervormingen' over. Tekenend is de manier waarop de PvdA zich structureel heeft vervreemd van de vakbeweging. De huidige onafhankelijke, maar kritische opstelling van de FNV stemt de PvdA ongemakkelijk.

De PvdA dreigt langzamerhand electoraal te marginaliseren. SP-vreugde hierover zou misplaatst zijn. Het totaal aantal linkse stemmers daalt. Groen Links blijft klein en verliest meer stemmen aan D66 dan aan de SP. De laatste partij neemt ook minder stemmen van de PvdA over dan verwacht. Het speelveld voor de partijen links van de PvdA wordt daarmee beperkter. Zeker zolang de SP bij formatieonderhandelingen wordt buitengesloten, verschuift het zwaartepunt in de Nederlandse politiek verder naar rechts.

Deze situatie is ernstig, omdat de Nederlandse samenleving voor grote problemen en belangrijke keuzes staat. Aanscherpende sociaal-economische tegenstellingen en groeiende ongelijkheid, verdergaande uitsluiting, onvrede, zorgen over veiligheid, onrust over Europese integratie, twijfels over buitenlands en defensiebeleid. En nog steeds een groeiende werkloosheid, annex een gebrek aan toekomstperspectief voor degenen die tegenwoordig een schraal inkomen bij elkaar scharrelen via losse contracten en zzp-klusjes. Links dreigt bij de aanpak van deze vraagstukken geen rol meer te spelen.

PvdA-leider Diederik Samson. Beeld anp

Keuze

Soms wordt gesteld dat de PvdA een keuze moet maken. Óf 'ouderwets-links' óf 'modern-kosmopolitisch'. Dit is een pseudo-tegenstelling. Een linkse partij moet juist meerdimensionaal zijn. Zowel collectieven als individuen moeten op alle maatschappelijke gebieden kunnen emanciperen, niet onderworpen zijn aan - ongelijk verdeelde - culturele en sociale beperkingen en belemmeringen. Dat houdt in: zowel het recht op een vaste baan tegen faire arbeidsvoorwaarden als op de keuze voor een eigen levenseinde.

Concurrenten als D66 en GroenLinks verliezen het op de eerste dimensie van de PvdA, de SP op de tweede. Waarom keert de PvdA niet terug naar de in dit opzicht zelfbewuste samenbindende oriëntatie die ze tot in de jaren tachtig vertoonde?

De stelling dat de tegenstelling links-rechts ouderwets is, wordt gelogenstraft door de in de afgelopen jaren weer toegenomen ongelijkheid en uitsluiting. Het huidige kabinetsbeleid treft niet alleen de onderkant van de samenleving, maar ook groeiende delen van de middenklasse. De overheid speelt altijd een belangrijke rol bij de inkomensontwikkeling.

Wie Thomas Piketty's studie over het kapitaal in de 21ste eeuw goed leest, ziet dat de afnemende inkomens- en vermogensongelijkheid in het verleden mede was gebaseerd op een actieve, hervormingsgezinde inkomenspolitiek. Dit type 'ouderwetse' sociaal-economische belangenbehartiging is dus ook heden ten dage nog steeds van groot belang.

Waarom stuurt de PvdA niet aan op linkse samenwerking? Een krachtig links blok zou de balans in de Nederlandse politiek, die steeds meer naar rechts verschuift, weer wat kunnen herstellen. De SP is aan regeren toe en stelt zich steeds coöperatiever op.

Een fusie van SP, PvdA, GL lijkt te veel gevraagd en is wellicht ook onverstandig: liever flexibele vormen van samenwerking. Maar de linkse partijen doen er goed aan zich te buigen over meer gemeenschappelijk optreden, mogelijkerwijs leidend tot een gezamenlijk programma bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017. Plus de daarbij behorende afspraak ook bij de formatiebesprekingen gemeenschappelijk op te trekken.

SP-leider Emile Roemer proost met familie tijdens de verkiezingsavond van de SP na de Provinciale Statenverkiezingen. Beeld anp

Linkse samenwerking

Linkse samenwerking kan onder de respectievelijke achterbannen bovendien het broodnodige nieuwe politieke elan opwekken.

Er zijn gelukkig verschillende aanknopingspunten voor samenwerking, ook in de PvdA. De achterban mort. Er zijn altijd individuele sociaal-democraten geweest die zich niet bij de neoliberale waan van de dag wilden neerleggen, zoals Bart Tromp, Paul Kalma en Frans Becker.

De Wiardi Beckman Stichting instigeerde recentelijk het 'Van waarde'-project, om te onderzoeken waar het in de politiek om zou moeten gaan. De partij zelf stelde de commissie-Melkert in, die in november 2013 een analyse van de huidige sociaal-economische problemen publiceerde. Dergelijke publicaties bevatten behartenswaardige beschouwingen die ook het hart van veel SP'ers en GroenLinksers kunnen verwarmen.

Zo te zien lijden de partijbestuurders aan koudwatervrees. Dan moet de linkse samenwerking maar van onderop komen. Wie neemt het initiatief?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden