'Alleen een Turk kan de boel hier sussen'

Hij is een van de weinige onafhankelijke geesten in het Turkije-debat. Romancier en columnist van het Algemeen Dagblad Özcan Akyol (32) over Erdogan, Gülen en hoe het ook hier zo mis kon gaan met de Turkse Nederlanders.

Özcan Akyol: 'Ik vind oprecht niet dat ik iets verkeerd doe.' Beeld Sanne De Wilde
Özcan Akyol: 'Ik vind oprecht niet dat ik iets verkeerd doe.'Beeld Sanne De Wilde

U bent uitgesproken als het over Turkije gaat. Wordt u bedreigd?

'Bijna dagelijks krijg ik berichten van Turkse Nederlanders, waarin staat: 'Ik heb je aangemeld bij de kliklijn, ik hoop dat je wordt opgehangen, we gaan je in de fik steken.' Het is in mijn geval vreemd want ik hang geen partij aan en ben niet religieus dus ze kunnen mij niet framen als een Gülenist.'

Durft u nog naar Turkije?

'Ik weet dat ik een groot risico neem, maar ik zou wel gaan. Al is het alleen om te ontdekken of het daar voor mij veilig is. Ik vind oprecht niet dat ik iets verkeerd doe. Mijn stukken zijn kritisch maar anders dan mensen die zichzelf columnist noemen, ben ik niet van terminologie als 'geitenneuker' of 'pedofiel'. Ik probeer op een genuanceerde manier uit te leggen wat er gebeurt. Toch worden Turkse Nederlanders boos als ik zeg dat Erdogan een islamiseringsagenda heeft. Terwijl dat gewoon een constatering is.'

Moet je in Turkije voor een goede maatschappelijke positie, je bij een beweging aansluiten?

'Ja, onpartijdigheid of neutraliteit zoals wij die kennen, bestaat daar niet. Bijna iedereen in de Turkse samenleving hoort ergens bij, ook in Nederland.'

Waarom geldt dat niet voor u?

'Mijn ouders leefden vrij geïsoleerd en hebben nooit aansluiting gevonden, we gingen ook niet naar de moskee. Maar de belangrijkste reden is dat ik mij oprecht Nederlander voel. Ik ben geïnteresseerd in wat er in Turkije gebeurt, maar meer niet. Ik gun Turkije het allerbeste, mijn toekomst ligt hier.'

Heeft deze houding te maken met uw alevitische achtergrond?

'Mijn grootouders zijn van oorsprong alevieten - een Turkse liberale minderheid van ongeveer twintig miljoen mensen - maar ik heb er weinig van meegekregen. Mensen maken een denkfout door ervan uit te gaan dat de Turkse samenleving homogeen is. Dat is niet zo. In alle lagen van de samenleving is de polarisatie aanwezig.

'Toen ik 18 jaar was had ik in Rijssen een soennitische vriendin, maar zij moest na tweeënhalf jaar de verkering uitmaken omdat zij van haar ouders niet met een alevitische jongen mocht omgaan. Daarom is het voor mij niet verbazingwekkend dat het ook in Nederland zo uit de hand loopt. Wij denken: dat is een Turkenbuurt, maar onderling is zo'n buurt verdeeld. Zo gaan Erdogan-aanhangers ook hier niet meer naar bedrijven van Gülenisten.'

Over Gülen-aanhangers wordt gezegd dat ze van buiten liberaal lijken maar binnenskamers streng in de leer zijn. Is het een schimmige beweging?

'Het is geen onschuldige padvindersclub. Het is ondoorzichtig; je weet niet wie erbij hoort. Ze zijn latent aanwezig, maar dominant. Gülen heeft een agenda: de islamisering van de staat en mondjesmaat afrekenen met het seculiere liberale idee.

'Hij oefent een ongezonde manier van macht uit door dit niet via de normale parlementaire route te bewerkstelligen, maar via het onderwijs. In Nederland verwachten wij ook dat rechters onafhankelijk zijn en niet allemaal bij de vrijmetselaars horen die een agenda hebben waar wij niets van afweten.

'Gülenisten zijn hoogopgeleid, hebben goede banen. Heel anders dan de achterban van Erdogan die bestaat uit eenvoudige plattelanders, mensen die decennialang zijn genegeerd door de seculiere overheid. Tot 15 juli, tot de coup, bezochten zij dezelfde moskeeën. Ook in Nederland. Alleen had een deel van hen het Gülenisme ernaast.'

Kent u Gülenisten?

'Net zoals je niet zegt: ik ben antroposoof, zeg je ook niet: ik ben Gülenist. Maar je herkent ze, aan het uiterlijk, hoe ze zijn gekapt, de manier van praten. Iemand als ik zou nooit worden geaccepteerd door de Gülenisten omdat ik uit een ander milieu kom en niet religieus ben.'

U schreef in een column 'de buitenlandse afkeer van Erdogan is zo groot geworden dat ons zicht wordt vertroebeld'. Oordelen we te hard over hem?

'Erdogan schendt de mensenrechten en belemmert de persvrijheid, maar we moeten niet uit het oog verliezen dat hij een moeilijk land heeft om te regeren. Hij heeft te maken met IS-terroristen, met Koerden die terreurdaden plegen; dat hij paranoïde wordt en overtrokken reageert moet je in die context zien. We hebben zo duidelijk stelling genomen tegen Erdogan dat zijn tegenstanders - de Koerden en de Gülenisten - in de publieke opinie de good guys zijn. Dat is te zwart-wit gedacht.'

In 2015 stemde 70 procent van de Turkse Nederlanders op de AKP van Erdogan. Hoe verklaart u zijn populariteit?

'Hij is de leider van de gewone man. De mensen die in de jaren zestig naar Nederland zijn gekomen, waren eenvoudige mensen van het platteland zoals mijn ouders die allebei kinderen waren van boeren. Ze hebben zich, anders dan de Turken in Turkije, niet doorontwikkeld, maar zich ijzerenheinig vastgehouden aan het oude, uit angst de Turkse identiteit te verliezen.'

Recep Tayyip Erdogan. Beeld afp
Recep Tayyip Erdogan.Beeld afp

Er wordt gesuggereerd dat juist het Nederlandse racistische klimaat hen in die hoek heeft gedreven.

'Dan moet je eerst kijken hoe het racistische klimaat is ontstaan. Als je je afzondert en afzet, is het niet raar dat mensen gaan twijfelen aan je loyaliteit. Als je op een brug in Rotterdam met een paar honderd man staat te scanderen dat Erdogan jouw leider is, dan moet je de volgende dag niet klagen dat je je tweederangsburger voelt, want dat is iets wat je zelf in stand houdt.

'Wel had de overheid meer kunnen investeren in de integratie. Het beleid was jarenlang gericht op het behouden van de eigen cultuur en identiteit. Als 6-jarig jongentje moest ik op de basisschool verplicht een uur per week Turkse les volgen terwijl ik op dat moment een taalachterstand had. De omgekeerde wereld als je wilt dat kinderen hier een toekomst opbouwen. Maar uiteindelijk ben je zelf verantwoordelijk voor je lot. Je moet je leven zelf zo inrichten dat je volop mee kunt doen.'

Er is te lang gedacht dat het wel goed zat met de integratie van de Turken omdat ze vergeleken met andere minderheden laag scoren in de criminaliteitscijfers?

'Het is tekenend hoe Nederland met minderheden omgaat: als je er geen last van hebt, hoef je er niet in te investeren. In het begin zat er geen gedachte achter, behalve: wij zijn fatsoenlijke tolerante mensen en we laten minderheden zijn wie ze willen zijn. Later, in de jaren negentig, is er een nieuwe dynamiek ontstaan: mensen onderhouden om er electoraal beter van te worden. Linkse partijen zijn daar een klassiek voorbeeld van. Onlangs nog stak een GroenLinks-gemeenteraadslid uit Gorinchem openlijk de loftrompet over Erdogan, maar hij mag gewoon blijven zitten. Partijen willen er zelf beter van worden door iemand met kleur op de lijst te hebben. Opportunisme is dus ook een factor.'

Is die band tussen linkse partijen en Turks Nederlanders-politici die Erdogan steunen nog houdbaar nu de AKP steeds autoritairder wordt?

'Het was al eerder onhoudbaar. Een partij als GroenLinks en de AKP komen op bijna geen enkel punt overeen. Het is bijna lachwekkend. Of je dit als politieke schizofrenie, een identiteitscrisis of opportunisme moet beschouwen, weet ik niet. Wel vraag ik me af: hoe hebben linkse partijen zo hun ogen kunnen sluiten? Hoe is het mogelijk dat de jongens van Denk zich jarenlang binnen de PvdA hebben kunnen opwerken en dat niemand heeft gevraagd: waar ligt jouw sympathie in Turkije? Je vraagt er alleen niet naar als je bang bent voor het antwoord. Voorkeursstemmen en elan wegen blijkbaar zwaarder.'

Je kunt de Nederlandse politiek toch niet één op één vergelijken met die in Turkije?

'Als je weet dat iemand een leider aanhangt die journalisten opsluit, voor de doodstaf pleit, vraag ik me af of je zo iemand op de lijst moet zetten.'

Wordt Denk onderschat?

'Ja, ze kunnen twee of drie zetels pakken, als ze onderling geen ruzie krijgen. Ze spreken een grote groep mensen aan die het zat is te worden gediscrimineerd en anderzijds door partijen te worden gebruikt als lokvee voor de achterban. De tijd van het allochtoontje dat volledig afhankelijk is van de meester is voorbij.'

Hoe ziet u de rol van moskeeën? Zijn de imams loopjongens van Erdogan?

'Loopjongens is niet het juiste woord maar zij vertegenwoordigen de ideologie van Erdogan. Het zijn geen spionnen, zoals ik ergens las, dat is overtrokken taal. Het is een hechte groep die geld krijgt vanuit de hoek van Erdogan, tegelijkertijd zij zijn ook een moreel kompas voor veel mensen.

'Als het om Turkije gaat, zijn mensen vaak bang voor de religie, maar het nationalisme is gevaarlijker. Turken zien zichzelf als het uitverkoren volk. De leus van Turkije is niet voor niets: Ne mutlu Türküm diyene! Vrij vertaald: wat ben ik gelukkig dat ik kan zeggen dat ik Turk ben. Turken voelen zich verheven. Mensen in mijn omgeving geloven dat Erdogan het nieuwe Ottomaanse rijk kan stichten. Dat verklaart ook waarom hij sinds deze week ingrijpt in Syrië: hij wil niet dat de Koerden daar een eigen staat kunnen stichten.'

Hoe nu verder met de Turkse gemeenschap in Nederland?

'Ik geloof niet dat zij luisteren naar Kamerleden als Pieter Omtzigt, Han ten Broeke of Sjoerd Sjoerdsma, die ik constant in de media hoor roepen dat de Turkse gemeenschap rustig moet doen.

'In de ideale situatie - dit willen Nederlanders niet horen - zou iemand vanuit de Turkse overheid moeten komen om hier de boel te sussen. Het proces van je eigen Turken zo opleiden dat ze beseffen dat ze Nederlander zijn, duurt lang. Die kansen zijn gemist de afgelopen decennia. De dialoog moet dus worden gezocht met Turkse instellingen met gezag en autoriteit. Toen er in de Marokkaanse gemeenschap in Ede eens onlusten waren, kwam daar de Marokkaanse consul om te bemiddelen. Zo'n constructie is ook in de Turkse gemeenschap het enige dat effectief is.'

De Turkse consul heeft de boel juist verder lopen ophitsen.

'Ik weet het, toch moeten we blijven communiceren met mensen met gezag. Ook al maken ze deel uit van de regering-Erdogan, hopelijk handelen ze verstandig. Deze week bewees Sander Dekker in een uitzending van Pauw dat hij het contact met de Turkse samenleving volledig kwijt is. Daar heb je dus niets aan.'

Verwachten we niet te veel? Moeten we niet zeggen: dit is het, verder lukt het niet met de integratie.

'Je moet je er niet bij neerleggen. Een aantal generaties is verloren maar ik hoop dat de overheid bijvoorbeeld bij de Syriërs die nu hier komen, leert van wat er mis is gegaan bij de Turken. Ze moeten meedoen, niet blijven hangen en beseffen dat ze Nederlander moeten worden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden