'Alleen democratie helpt tegen migratie'

Het nieuwe beleid van de Europese Unie om geld te steken in opvang in de regio om de migratie uit Afrika tegen te gaan, stoelt op een denkfout, meent de schrijver Alain Mabanckou. Zo worden autoritaire regimes versterkt, die juist de reden zijn voor veel Afrikaanse jongeren om hun land te verlaten. Veel animo om terug te gaan naar een dictatuur hebben ze ook niet. De schrijver werpt zich op als hun spreekbuis.

Mabanckou (1966) is een van de hoofdsprekers op het literaire festival Winternachten in Den Haag (18 tot 21 januari). Zijn roman Prins Peper kwam onlangs in Nederlandse vertaling uit. In Frankrijk zijn eerdere romans van hem bekroond. Mabanckou komt uit Congo-Brazzaville en doceert nu Franstalige literatuur aan de universiteit in Los Angeles, UCLA.

U schreef eens dat u stapels berichten krijgt van Afrikaanse jongeren, wat willen die van u?

Mabanckou lacht aan de telefoon vanuit Los Angeles: 'Ja, ze zien me op tv, horen me op de radio, lezen me op sociale media en denken dat is onze beroemde grote broer, die moet het woord voor ons doen. We zuchten onder een dictatuur, daarom willen we weg. De dictator van Congo-Brazzaville, Denis Sassou-Nguesso, zit er al sinds 1979, met een paar jaar onderbreking in de jaren negentig. De jongeren hopen dat ik de macht heb om me uit te spreken en dat er naar me wordt geluisterd, dat ik het op kan nemen tegen de dictatuur.

'Ze schrijven me dat ze niet naar school gaan. De salarissen van de leraren worden niet betaald. De leerlingen krijgen geen middelen. Ze maken zich zorgen over hun toekomst. Afrikaanse jongeren hebben het vertrouwen verloren dat hun regeringen hen willen helpen te slagen in het leven. En dan zien ze personen zoals ik en andere schrijvers en academici uit Afrika die in het Westen succes hebben en denken: dat willen wij ook. Ik schrijf ze wel dat het hier ook niet makkelijk voor hen is, dat ze hier tien keer zo hard moeten werken voor een beetje succes, maar dan krijg ik als reactie: zo beroerd als we het in Congo hebben, zal het toch niet zijn.'

Europa wil hun komst echter inperken. Hoe zou de EU dat kunnen doen?

'Allereerst zouden Europese landen moeten stoppen Afrikaanse leiders van autoritaire regimes financieel te steunen. Ik begrijp niet waarom de Franse president Macron met dictators gaat praten. Die 'politiek van partnerschap' van hem is toch zinloos als het betekent dat lieden geld krijgen toegestopt die hun eigen mensen vermoorden?'

Democratie beperkt migratie?

'Onder een democratie hebben mensen veel minder reden om weg te willen. En het wordt aantrekkelijker om na een tijdje weer terug te gaan naar je eigen land. Veel migranten kunnen helemaal niet terug - dan worden ze zonder enige reden opgepakt. Ik zelf kan ook niet naar Congo-Brazzaville, pas als er een democratie is.'

Maar ook uit democratische landen als Ghana en Senegal komen jongeren naar Europa.

'Ja, reislust onder jongeren is universeel. Vaak wordt vergeten dat de grootste migratie zich binnen het Afrikaanse continent afspeelt. Al heel lang gaan jongeren op pad op zoek naar werk, onderwijs, handel. Mijn neven wilden graag naar Europa, maar dat vonden ze te gevaarlijk geworden, dus ze zijn ergens anders heen gegaan. Velen trekken naar Zuid-Afrika. Daarom vind ik het belangrijk dat de Afrikaanse grenzen worden opgeheven, om ons de vrijheid te geven te gaan en staan waar we willen.'

U gebruikt de term migritude, zoals vroeger het zwarte bewustzijn négritude werd genoemd. Wat bedoelt u?

'Er is een hele beweging van rondreizende schrijvers en kunstenaars, die de zwarte cultuur uitdragen. De vergelijking en vermenging met andere culturen brengt ons tot nieuwe manieren van denken over wat Afrikaanse cultuur eigenlijk is. Ik doceer hier in Los Angeles Franse en Franstalige Afrikaanse literatuur, maar dan moet ik ook vertellen over de beschavingen van ons continent, de grote koninkrijken, Shaka Zulu, de Bantu-geschiedenis. Ik vertel ook wat er gebeurt met de Franse literatuur door de inbreng van auteurs met een Afrikaanse achtergrond.'

Hoe is het als migrant in de VS van Trump? De Nigeriaanse schrijver Wole Soyinka verliet de VS na Trumps verkiezing.

'Ik kan niet zeggen dat ik er veel van merk, want ik woon in Californië. Dat lijkt bijna wel een andere staat, een economische wereldmacht op zichzelf, buiten het bereik van Trump. Soyinka komt uit een ander land dan ik - mijn probleem is dat ik niet naar Congo terugkan. Maar ik wíl hier ook zijn, ik wil zien wat hier gebeurt. Er komt vanzelf een eind aan de periode-Trump, dat is nou juist waarom democratie zo belangrijk is. In de VS werkt het parlement, er is een actieve tegenbeweging. Dat is allemaal niet toegestaan in onze dictaturen.'

Alain Mabanckou Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden