commentaarraoul du pré

Alleen de kiezer kan nu beslissen of Rutte zijn kans op eerherstel krijgt

null Beeld ANP
Beeld ANP

Alweer 3.735 dagen geleden, in zijn eerste Regeringsverklaring, citeerde Mark Rutte zijn verre liberale voorganger Cort van der Linden, die het parlement bij zijn aantreden vroeg het kabinet te beoordelen ‘op zijn wezen en niet op zijn schijn’. Rutte zei het hem na: ‘Wacht op onze daden.’

Ruim tien jaar later is zo’n wezenlijk beoordelingsmoment aangebroken. De premier getuigde er zelf van toen hij vrijdag ‘vervuld van schaamte’ opnieuw Cort van der Linden aanhaalde. ‘De staat dringt de over­moedigen terug, beschermt de zwakken, verdeelt de ­risico’s en stelt zich in het haastig gedrang aan allen tot gids.’

Dat is in de toeslagenaffaire bepaald niet gelukt, heeft het kabinet inmiddels ook zelf geconstateerd. ‘De rechtsstaat moet burgers beschermen tegen de ­almachtige overheid. Dat is op een verschrikkelijke manier misgegaan.’

Die gedupeerde burgers hebben natuurlijk weinig aan het aftreden van het kabinet, maar minister Wiebes – die ook echt meteen vertrekt van het Binnenhof – heeft wel gelijk dat aftreden de weg vrij maakt om het in de Tweede Kamer nu snel weer over de kern van de zaak te hebben: hoe gaat de overheid voorkomen dat zoiets nog eens gebeurt?

Dat begint bij de analyse. Een reeks omstandigheden heeft het drama mogelijk gemaakt: een toeslagenstelsel dat grote zelfredzaamheid van de aanvrager veronderstelt maar weinig genade kent, een Belastingdienst die zich door de Tweede Kamer opgezweept voelde in de fraudebestrijding, het ambtelijke onvermogen om het niet alleen te melden als er wat misgaat, maar ook door te vragen tot er wat verandert, plus de neiging van veel departementen om onwel­gevallige informatie weg te houden bij bewindslieden en de boze buitenwereld.

Dat zijn omstandigheden die misschien niet gedurende Ruttes tienjarige premierschap zijn ontstaan – ook onder Kok en Balkenende haperde de informatievoorziening aan de Kamer en de pers al – maar die onder zijn hoede wel welig hebben kunnen tieren. Zelfs toen de noodsignalen over de kinderopvangtoeslag het kabinet wél bereikten, duurde het lang voordat de ernst van de situatie werd erkend en alle relevante ­feiten openbaar werden gemaakt.

Daarin heeft de premier een lange staat van dienst. In de informatievoorziening over het ‘bonnetje van Fred Teeven’, de voorgenomen afschaffing van de dividendbelasting en het noodlottige bombardement op Hawija ging het net zo.

Het goede nieuws is dat het kabinet die analyse inmiddels zelf ook heeft gemaakt. Het besloot vrijdag dat er een heel nieuw toeslagensysteem moet komen en dat de marsorders over de openheid van de overheid op de schop gaan. Alle ambtelijke stukken die voorafgaan aan een kabinetsbesluit, worden voortaan openbaar. Dat zal niet voorkomen dat rond het Binnenhof een informeel schemercircuit van besluitvorming blijft bestaan, maar de grondhouding wordt een stuk gezonder: vanaf het moment dat iets serieus wordt, wordt het besluit traceerbaar.

Resteert de vraag of de man onder wiens hoede het zo mis heeft kunnen gaan, de juiste man is om de grote hersteloperatie te leiden. PvdA-leider Asscher vindt van niet en hakte voor zichzelf de knoop door, ook omdat hij de steun in zijn achterban voelde afbrokkelen. Rutte heeft vooralsnog geen aanleiding te denken dat het hem net zo zal vergaan en vraagt op 17 maart opnieuw om het vertrouwen van het land. Hij heeft de schijn tegen, maar alleen de kiezer kan beslissen of hij zijn kans op eerherstel krijgt.

In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden