AIVD moet terug naar adagium 'open waar het kan, geheim waar het moet'

Wanneer wetenschapper Bart van der Sloot een telefoongesprek met de veiligheidsdienst AIVD zodanig negatief ervaart dat hij er een opiniestuk over levert, komt diezelfde dag nog die dienst met een commentaar op zijn website.

Het gebouw van de AIVD in Zoetermeer. Beeld anp

Het komt zelden voor dat de AIVD reageert op berichten in de media. Historicus Constant Hijzen schrijft in zijn proefschrift Vijandbeelden dat Andries Kuipers, hoofd van de BVD, de voorganger van de AIVD, in 1967 een persbericht naar buiten bracht over inmenging van de BVD in de studentenwereld. Vervolgens bleef het stil totdat de AIVD een heus mediabeleid ging ontwikkelen. Grondleggers waren de BVD-hoofden Sybrand van Hulst en diens voorganger Arthur Docters van Leeuwen.

Door een 'open mind' krijg je in principe een bredere kijk op de dagelijkse maatschappij dan wanneer je als in een tunnel permanent op zoek bent naar gevaren voor democratie en staatsveiligheid.

Maar de negatieve ervaring van wetenschapper Van der Sloot staat niet op zichzelf. Wetenschappers, journalisten en zelfs oud-collega's zeggen zelden constructieve gesprekken te voeren met de AIVD. Bijna zonder uitzondering kwalificeren zij de dienst als wereldvreemd, bevoogdend en door gebrek aan historische kennis onnodig geheimzinnig.

Er verschijnen ook nu nog wel openbare jaarverslagen en andere boekwerken, maar de 'nieuwe openheid' van de dienst is gewijzigd van 'materie inhoudelijk voorlichtend' naar 'correctief public relations'. Dat komt voort uit angst en het afschermen van geheimen die al lang niet meer geheim zijn.

Bijzonder hoogleraar governance of intelligence and security services Paul Abels, liet zich in een interview met de Volkskrant in niet mis te verstane bewoordingen uit over de 'oesterkramp', de ongemakkelijke omgang met openheid en de buitenwereld, waarin de AIVD en dus ook de afdeling communicatie zich bevindt.

Uitspraken van AIVD-directeur Bertholee over steeds wisselende soorten van bedreigingen en rampzalige optredens van minister Plasterk dwingen de afdeling communicatie continu vol aan de bak als een gedegenereerde reparatiekist.

Deze verkrampte houding in de communicatie zal nooit leiden tot beter begrip van het ondoorzichtige werk van de AIVD. Dat moet anders, door terug te keren naar het adagium 'open waar het kan, geheim waar het moet'. Dat is een moeizaam proces en een ingrijpende verandering in de profilering van de AIVD.

Maar met een nieuw kabinet, een nieuwe minister en op termijn een ander hoofd van de AIVD, kan het lukken. Wanneer wetenschappers en journalisten met meer openheid worden tegemoet getreden, kunnen die de AIVD misschien zelfs helpen lostrekken uit het moeras van onzichtbaarheid in de Haagse politiek.

Een herbezinning over de balans tussen openheid en geheimhouding is noodzakelijk. Het wordt tijd dat ook op dit terrein de AIVD eens naar andere, meer liberaal opererende diensten en landen kijkt.

Kees Jan Dellebeke, oud-medewerker AIVD

Lees meer over de 'oesterkramp' bij de AIVD

Als wetenschapper op 'goed gesprek' bij de AIVD: mag het een tandje professioneler?
Wetenschapper Bart van der Sloot liet zich in Nieuwsuur kritisch uit over de AIVD. De dienst belde hem enkele dagen later op.

De AIVD mag en kan veel, maar een goede toelichting en uitleg is vereist
Na het verschijnen van Van der Sloots inzending reageerde het hoofd communicatie van AIVD in de Volkskrant. 'Weinig van wat de AIVD doet speelt zich af in het openbaar. En in het belang van de nationale veiligheid is het noodzakelijk dat zo te houden.'

Veiligheidsdiensten moeten uit 'oesterkramp'
Als Paul Abels iets opvalt aan het debat over Nederlandse veiligheidsdiensten, dan is het wel dit: de verwachtingen voor het voorkomen van aanslagen zijn torenhoog. 'Tegelijk is er een gigantisch wantrouwen in wie de diensten allemaal zouden bespioneren. Alsof de jaren zeventig terug zijn.' Lees het interview met Paul Abels terug (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden