Column Martin Sommer

Afgewezen asielzoekers kunnen echt wel terug

Dinsdag nam Ankie Broekers-Knol ­afscheid als voorzitter van de Eerste Kamer. Tot gauw, zei ze. Woensdag nam Mark Harbers afscheid als staatssecretaris van Justitie. Op het ministerie konden ze meteen horen over zijn opvolger. Wat zou hij haar van tevoren hebben verteld over de nieuwe functie? Gefeliciteerd met de grootste hondebaan van het kabinet? Misschien heeft hij haar het raadsel onthuld over zijn aftreden twee weken ­geleden. Op het ministerie wisten ze het van de week nog altijd niet.

Er was een fout gemaakt in de lijst misdrijven begaan door asielzoekers. Eenendertig ‘overige’ misdrijven ­leken eerst moord en doodslag, maar toen puntje bij paaltje kwam, bleef er één steekpartij over. Toch was Harbers opgestapt, staatsrechtelijk überzuiver, maar ook verrassend snel. Nee, de leukste portefeuille is het niet, zal hij Broekers hebben gezegd. Tijdens de ophef over de Armeense asielkinderen Lili en Howick was hij zwaar bewaakt geweest. Wie weet had hij er schoon genoeg van en wilde hij gaan vissen.

Beeld Robin Utrecht / ANP

Ik denk dat Harbers niet blij was met het rapport van de commissie Van Zwol dat deze week uitkwam. Daarvan heeft hij het concept vast nog gezien. Die commissie had Harbers zelf in­gesteld nadat hij tegen heug en meug Lili en Howick vorige zomer een verblijfsvergunning had gegeven. Topambtenaar Van Zwol moest adviseren wat te doen met uitgeprocedeerde asielzoekers die per se niet weg willen.

De eerste aanbeveling is dat de procedures sneller moeten. Want dan wortelen vooral asielkinderen minder. Daar schieten we niet veel mee op. Bij het rapport zit een samenvatting van een kwart eeuw asielbeleid en steeds was het consigne: procedures moeten sneller. Er is ook kritiek die meer hout snijdt. De immigratiedienst IND doet het liefst de makkelijke zaken eerst, om productie te draaien. Zodat de moeilijke blijven liggen en de wacht- en dus de worteltijd oploopt. De oorzaak is geld. De dienst kreeg vorig jaar budget voor 15 duizend asielzoekers. Dat werden er in 2018 20 duizend. ­Gebrek aan geld en dus aan tijd is ook de verklaring voor het bericht deze week in NRC dat de dienst nauwelijks moeite doet om verblijfsvergunningen van criminelen in te trekken.

Des te verrassender is dat Van Zwol complimenteus is over de Nederlandse diensten. De uitvoering van het asielbeleid is eigenlijk heel behoorlijk. Zowel de beoordelaars van de IND als de terugkeerbegeleiders van de DTV werken professioneel en doen hun ­uiterste best. De wachttijden zijn soms weliswaar lang, maar zeker niet langer dan in andere landen.

Beeld Freek van den Bergh

Wij hebben in Nederland veel tot in de puntjes geregeld, met handenvol instanties, ngo’s aan tafel, advocaten en nog meer bijstand. Maar het taaiste ongerief blijft toch ‘de factor mens’, schrijft Van Zwol. Zo rapporteert de inspectie over 2018 dat het terugkeerproces over het algemeen goed verloopt, en dat de betrokken diensten prima samenwerken. Eén detail: af­gewezen asielzoekers willen voor geen prijs terug. Zelfstandig aantoonbaar vertrek is in 2018 teruggelopen tot een kwart van de mensen die weg moesten. Van meer dan de helft is niet bekend of ze daadwerkelijk vertrokken zijn. Dat zijn cijfers die niet anders dan als een grootscheeps falen kunnen worden aangemerkt. In theorie vindt iedereen dat vluchtelingenbeleid alleen op draagvlak kan rekenen als afgewezen asielzoekers daadwerkelijk vertrekken. In de praktijk komt daar bitter weinig van terecht.

Van Zwol velt daarover een hard oordeel. Veel afgewezen asielzoekers blijven hier hangen omdat hun thuisland ze niet terug wil hebben. Althans dat hoor je vaak, vooral van asieladvocaten. Klopt niets van, aldus Van Zwol. Wie vrijwillig wil vertrekken, kan dat nagenoeg altijd. Alle ambassades en consulaten werken mee, als degene die terug moet eerlijk is over zijn identiteit en zijn best doet om aan ­papieren te komen.

Dat geeft te denken, bijvoorbeeld over de overlastgevende ‘veiligelanders’ die niet terug zouden kunnen naar Marokko of Algerije. En over de Tweede Kamer, die nu moord en brand schreeuwt over criminelen die moeten worden uitgezet, maar zelf met pardonregelingen het idee in stand houdt dat iedereen hier mag blijven. In een interview met NRC zegt Van Zwol: ‘Ik ben kritischer geworden over terugkeer. Vooraf dacht ik dat het lastig is voor asielzoekers om ­terug te keren. Wie terug wil, kan ook echt terug. De Nederlandse overheid doet er echt alles aan. Je kunt het die mensen wel kwalijk nemen. Daarin ben ik strenger geworden.’

Beeld Hollandse Hoogte / Wiebe Kiestra

Was Mark Harbers streng genoeg? Wat ook in het rapport-Van Zwol staat: pardonregelingen leiden ertoe dat uitgeprocedeerden hun verblijf rekken, net als het gebruik van de discretionaire bevoegdheid door de staatssecretaris om asiel te verlenen. Allebei zijn intussen van de baan, maar dat gebeurde pas nadat Harbers tweemaal publiekelijk had gebogen. Toen Lili en Howick korte tijd spoorloos waren, kregen ze subiet de felbegeerde verblijfsvergunning.

Het laatste kinderpardon kwam er na een draai van het CDA, onder druk van predikanten die kanselpolitiek bedreven. Beide buigingen hebben Harbers heel wat bestuurlijk krediet gekost, bij rechters en bij zijn eigen diensten. Zij zagen hoe eindeloze pogingen om mensen te bewegen hun biezen te pakken teniet werden gedaan. Het been stijf houden, dat is de belangrijkste aanbeveling van Van Zwol, nu aan Ankie Broekers. Ze kan daar volgende week mee beginnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden