Opinie

Adhd? Het kan ook slaaptekort zijn

Als een kind hyperactief, opstandig, slecht geconcentreerd en impulsief is, luidt de diagnose al snel adhd. Maar de oorzaak kan ook een tekort aan slaap zijn.

Ritalin Beeld Colourbox

Het begint een vertrouwd ritueel te worden: nieuwsberichten over de explosieve toename van adhd, de nog grotere stijging in Ritalingebruik, en de discussie over de effectiviteit.

In Nederland slikken 135 duizend kinderen Ritalin - een verviervoudiging in tien jaar. De Gezondheidsraad waarschuwde in 2014 dat het middel te snel wordt ingezet en dat er te weinig oog is voor de mogelijk negatieve gevolgen. En nu blijkt onderzoek naar de werkzaamheid van het adhd-medicijn Ritalin te rammelen, aldus onderzoekers van de Cochrane Collaboration in de British Medical Journal.

Ondertussen wijzen wetenschappers in de VS al jaren op het verband tussen slaapstoornissen en adhd. Wordt het niet tijd om die discussie ook in Nederland te voeren?

In mijn werk als kinder- en jeugdpsycholoog kom ik regelmatig kinderen tegen met adhd-achtige klachten. Rik bijvoorbeeld: hij is tien jaar oud, hyperactief, opstandig, slecht geconcentreerd en impulsief. Zijn ouders maken zich zorgen en vragen mij om hulp.

De symptomen van Rik zijn typisch voor adhd én voor slaaptekort. Juist om die reden ben ik terughoudend met het stellen van een diagnose, omdat die andere oorzaken kan verhullen. Het gevaar bestaat dat je symptomen medicaliseert die lang niet altijd een medische oorzaak hebben.

In gesprekken met Rik kom ik er achter dat hij 's avonds in bed urenlang leest, met een zaklamp onder z'n dekens. Hij slaapt gemiddeld een uur of zes à zeven, veel korter dan zijn ouders denken en veel minder dan een tienjarig kind nodig heeft.

Blauw licht

Het probleem is: hyperactiviteit wordt door ouders zelden in verband gebracht met slaaptekort. Bij een slaaptekort verwachten ze een sloom, lusteloos kind, terwijl drukte net zo kenmerkend kan zijn voor moeheid. Elke ouder die zijn kind wel eens veel langer op laat blijven weet dat.

Ik verwacht dat de stroom aan nieuwsberichten voorlopig niet zal stoppen. Zoals Rik zijn er honderdduizenden kinderen: de druk om te presteren wordt steeds groter, de stortvloed aan prikkels kan eindeloos doorgaan en het gemiddelde kind slaapt een uur korter per nacht dan honderd jaar geleden.

Bovendien worden ze door de opmars van smartphones en tablets
's avonds aan steeds meer blauw licht blootgesteld, waardoor hun biologische klok verstoord raakt en de aanmaak van het slaaphormoon melatonine te laat op gang komt.

Ook in grootschalig, langlopend onderzoek komt de link tussen slaaptekort en adhd-symptomen naar voren. In een Britse studie werden 11 duizend kinderen zes jaar lang gevolg, vanaf het moment dat ze een half jaar oud waren. Bij de kinderen die ademhalingsproblemen tijdens hun slaap hadden (zoals apneu) was een 40 tot 100 procent grotere kans op het ontwikkelen van symptomen die op adhd lijken.

Het onderzoek is in lijn met eerdere, kleinere studies naar kinderen met ademhalingsmoeilijkheden tijdens hun slaap. Die kinderen bleken beter te presteren op cognitieve en aandachtsgerelateerde tests nadat hun neus- en keelamandelen waren verwijderd. Bovendien bleek de kans op een adhd-diagnose in de jaren erna significant kleiner dan bij kinderen met ademhalingsproblemen die niet waren behandeld.

Of slaap verstoord wordt door ademhalingsproblemen of door andere factoren, zoals whatsappen in bed, lijkt niet echt uit te maken: de symptomen van slaaptekort blijven hetzelfde. Dat Ritalin voor die kinderen op korte termijn lijkt te werken is logisch: je geeft een structureel oververmoeid kind een stimulerend middel.

Ik zeg niet dat adhd niet bestaat, en ook niet dat slaaptekort altijd de oorzaak is. Ik maak me wel zorgen over de gebrekkige kennis over slaap, niet alleen bij ouders, maar ook bij huisartsen, psychologen en psychiaters. Je kunt het ze nauwelijks kwalijk nemen: in de meeste medische en psychologische opleidingen wordt er nauwelijks aandacht aan besteed. We moeten veel alerter zijn op slaapstoornissen of slaaptekort bij kinderen en hier meer aandacht aan besteden in de diagnostiek en behandeling van kinderen met symptomen die wijzen op adhd.

Marjan van den Dool is GZ-psycholoog gespecialiseerd in kinderen en slaap.
(De naam van Rik is gefingeerd.)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden