Aanvallen is de slechtste verdediging bij een overval

Premier Rutte meent dat je overvallers best een paar ferme tikken mag geven. Maar werkt dat wel, of moet je van verzet afzien?

Beeld thinkstock

U wilt een discussie over hoe je te verdedigen tegen overvallers. Aanleiding is de overval op het juweliersechtpaar in Deurne waarbij twee doden vielen. Wat valt er te discussiëren? Het echtpaar handelde uit noodweer en is vrijgesproken.

'Het echtpaar is nu opnieuw bedreigd, nadat ze al een gewelddadige en traumatische overval hadden meegemaakt. Ik wil een discussie omdat uit mijn onderzoek is gebleken dat aanval de slechtste verdediging is tegen overvallers.'

Hoe weet u dat zo zeker?

'Ik heb de laatste anderhalf jaar, samen met collega's, voor dat onderzoek honderd overvallers gesproken over 156 overvallen die zij pleegden. Dertig van hen lopen vrij op straat rond en zeventig zitten in de gevangenis of hebben tbs. Eenderde pleegde winkeldiefstallen, eenderde beroofde huizen en eenderde pleegde straatroof. Een kwart van de overvallen was op andere criminelen, maar daarvan is zelden aangifte gedaan.

'Ik heb de honderd daders gevraagd welk gedrag van slachtoffers tot geweld leidt. De conclusie uit dat onderzoek luidt dat weerstand bieden bij een overval altijd leidt tot geweld, zo niet extreem geweld. In slechts 4 van de 156 gevallen slaagde het slachtoffer erin de overvaller weg te jagen. In alle vier de gevallen raakte het slachtoffer ernstig gewond.'

Dus u heeft een juwelierswinkel, er stapt een overvaller binnen en u zegt: heren wat had u mee willen nemen? U heeft als winkelier jaren hard gewerkt en nu komt een crimineel even uw spullen meenemen. Zo'n winkel is uw leven. Dat pikt toch niemand?

'Ik begrijp dat heel goed. Ik ben zelf ook overvallen. Iemand wilde mijn telefoon hebben. Ik heb me verweerd want al mijn sociale contacten zaten erin. Voor mijn gevoel zou de overvaller met die telefoon mijn hele leven meenemen. Zoals een winkel voor een winkelier zijn hele leven kan zijn.

'Achteraf had ik spijt: ik heb onnodig risico gelopen. De telefoon heb ik gehouden, maar de ringen van mijn oma, die ik veel waardevoller vind, nam hij mee. Je moet denken dat het maar spullen zijn. Het risico op ernstig letsel of overlijden bij verzet is aanzienlijk. En je leven is meer waard dan spullen.'

Politie en detailhandel adviseren het RAAK-principe te hanteren: Rustig blijven, Accepteren van de situatie, Afgeven van geld en goederen, Kijken hoe de dader eruitziet. Het ontbreekt er nog maar aan dat de overvaller een kopje koffie moet krijgen.

'Nee, ik vind dat een goed advies. De aanval is niet de beste verdediging tegen overvallers. Een van de opvallende uitkomsten van het onderzoek is dat de daders eigenlijk nooit met geweld beginnen. Ze gaan alleen tot geweld over als er verzet is.'

Overvallers hebben vast een andere definitie van geweld.

'Klopt. Eén tik vinden ze geen geweld. Dat is, zeggen ze, om de shock te doorbreken zodat het slachtoffer daarna doet wat de overvaller wil. Als mensen niet meewerken, vinden ze vastbinden ook geen geweld. Pas als je dan doorgaat met slaan en schoppen spreken ze van geweld. Dat noem ik wél geweld. Maar als slachtoffers direct meewerken, gebruiken ze dat geweld niet, is uit mijn onderzoek gebleken. Dat vind ik opmerkelijk.'

Toch gebruikt volgens uw onderzoek eenderde van de overvallers direct geweld. Hoe zit dat dan? Dan heb je niets meer aan RAAK.

'Een op de drie overvallers gebruikt inderdaad wel direct en vaker geweld, maar dan niet tegen winkeliers maar tegen slachtoffers die ze 'streetwise' noemen, vaak niet-westerse jongens die de criminele codes kennen. Jongens die geen aangifte doen en een bontkraag of dure merkkleding dragen. Dat zijn mensen van wie ze verzet verwachten. Dan heb je niets aan RAAK.'

Allochtonen zijn oververtegenwoordigd in de misdaadcijfers.

'Het is spijtig om te moeten zeggen, maar: ja. Het zijn vooral jonge Marokkanen en Antillianen. Opmerkelijk genoeg heel weinig Turken. Bij 78 procent zijn beide ouders allochtoon, bij 8 procent is één ouder allochtoon en bij 15 procent zijn beide ouders autochtoon. Bijna 62 procent van deze allochtonen is hier geboren, 27 procent voor het 12de jaar als immigrant binnengekomen.

Heeft u het RAAK-principe, dat toch een beetje nattevingerwerk was, nu wetenschappelijk onderbouwd?

'Ja, onze conclusies steunen dat principe, maar ook internationaal onderzoek wijst uit dat verzet bieden bijna altijd averechts werkt.'

Maar je geeft het recht op zelfverdediging op. Daarnaast blijken slachtoffers trauma's als gevolg van geweld beter te verwerken als ze zich hebben verzet.

'Het grootste probleem is hoe je mensen kunt leren zich niet te verdedigen. Dat is hondsmoeilijk, want het gaat ook tegen het instinct in. Er is nog weinig onderzoek naar slachtoffers gedaan die zich hebben verzet, maar ze verwerken hun trauma's inderdaad beter.'

Wat moet je dan met je RAAK, wie laat zich als een lam naar de slachtbank voeren?

'Hoe moeilijk ook, je moet bij een overval geen weerstand bieden. Dan loop je geen letsel op, dan overleef je het, in tegenstelling tot dat lam.

'Dat je dan een trauma lastiger verwerkt omdat je je niet hebt verzet, moet je dan maar op de koop toe nemen.'

Marie Rosenkrantz Lindegaard (1976) is geboren in het DeenseTønder. Ze studeerde antropologie in Kopenhagen en Amsterdam. Ze is onderzoeker bij het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving.

Henk Müller is opinieredacteur van de Volkskrant.

Marie Rosenkrantz Lindegaard
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden